Bản án 55/2019/KDTM-PT — Tranh chấp hợp đồng bảo hiểm

[1] Các đương sự gồm NLQ2, NLQ3 là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có đơn xin xét xử vắng mặt. Căn cứ quy định tại Điều 296 Bộ luật Tố tụng dân sự, Hội đồng xét xử tiến hành phiên tòa xét xử phúc thẩm vắng mặt các đương sự này.

[2] Do sự kiện bảo hiểm xảy ra sau thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực pháp luật (ngày 01 tháng 01 năm 2017) nên Tòa án cấp sơ thẩm áp dụng các quy định của Bộ luật này để giải quyết vụ án là chính xác. Ngoài ra, Tòa án cấp sơ thẩm còn áp dụng các quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm số 24/2000/QH10 được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 61/2010/QH12 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật kinh doanh bảo hiểm cũng là phù hợp với quan hệ và nội dung tranh chấp.

[3] Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm có sai lầm trong việc xác định tư cách tham gia tố tụng của đương sự, cụ thể đưa Chi nhánh tại Đà Nẵng của NLQ1 vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là không phù hợp với quy định tại Điều 68 và 69 của Bộ luật Tố tụng dân sự. Đương sự tham gia vụ việc dân sự phải có năng lực pháp luật tố tụng dân sự, nếu đương sự là cơ quan, tổ chức thì phải có tư cách pháp nhân, theo quy định tại Điều 86 Bộ luật Dân sự. Chi nhánh là đơn vị phụ thuộc của pháp nhân, không phải là pháp nhân, nên không có năng lực pháp luật tố tụng dân sự (Điều 84 Bộ luật Dân sự). Trường hợp này lẽ ra Tòa án cấp sơ thẩm phải đưa NLQ1 vào tham gia tố tụng mới đúng pháp luật. Quá trình tiến hành tố tụng, Tòa án cấp sơ thẩm tiến hành tống đạt đến địa chỉ Chi nhánh, đồng thời người tham gia tố tụng là nhân viên của Chi nhánh chỉ có giấy giới thiệu mà không được ủy quyền, nên không có cơ sở xác định NLQ1 đã biết về nội dung vụ án.

[4] Về việc ủy quyền tham gia tố tụng tại tòa án cấp sơ thẩm. Theo quy định tại khoản 7 Điều 69 Bộ luật Tố tụng dân sự thì đương sự là cơ quan, tổ chức do người đại diện hợp pháp tham gia tố tụng. Người đại diện trong tố tụng dân sự bao gồm người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền. Người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng dân sự của đương sự theo nội dung văn bản ủy quyền (khoản 2 Điều 86 Bộ luật Tố tụng dân sự). Như vậy, đối với đương sự là tổ chức, thì người đại diện theo pháp luật đại diện tổ chức tham gia tố tụng, nếu ủy quyền thì phải có văn bản với nội dung ủy quyền tham gia tố tụng và người đại diện theo ủy quyền thực hiện các quyền, nghĩa vụ của đương sự trong phạm vi ủy quyền. Tuy nhiên, trong hồ sơ vụ án được cấp sơ thẩm xây dựng, Chi nhánh NLQ1 không có văn bản ủy quyền tham gia tố tụng, mà chỉ có văn bản cử liên hệ làm việc, giấy giới thiệu... Tòa án cấp sơ thẩm căn cứ các văn bản này, chấp nhận việc tham gia tố tụng của người được cử là không đúng quy định của pháp luật như viện dẫn nêu trên. Tại phiên tòa phúc thẩm đại diện của NLQ1 xác nhận không biết Tòa án cấp sơ thẩm thụ lý giải quyết vụ án và không được thông báo, triệu tập tham gia trong quá trình giải quyết tại cấp sơ thẩm nên không được trình bày ý kiến của Ngân hàng.

[5] Ông Nguyễn Văn T, Công ty Bảo hiểm P Đà Nẵng trực thuộc Công ty bảo hiểm P và Chi nhánh NLQ1 có ký kết Hợp đồng cam kết ba bên bảo hiểm xe cơ giới số P18/DNA/CNG/5100/000036 ngày 14/3/2018. Theo Hợp đồng này thì đối tượng bảo hiểm là xe ô tô tải mang biển kiểm soát số BKS 43C–179.12, hiệu xe SUZUKI CARY, sản xuất 2017, đứng tên chủ sở hữu Nguyễn Văn T, do xe ô tô là tài sản thế chấp theo hợp đồng vay, nên đơn vị thụ hưởng trong trường hợp xảy ra sự kiện bảo hiểm là NLQ1. Ông Nguyễn Văn T đã hoàn thành việc đóng phí bảo hiểm và Hợp đồng bảo hiểm phát sinh hiệu lực pháp luật, theo quy định tại khoản 1 Điều 15 Luật Kinh doanh bảo hiểm. Thời hạn bảo hiểm là 01 năm, bắt đầu từ 07 giờ 00 phút ngày 15/03/2018 đến 06 giờ 59 phút ngày 15/3/2019.

[6] Vào lúc 18 giờ 00 phút ngày 17/5/2018 khi xe ô tô nêu trên trên đậu tại bãi xe số 05 QL14B, xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng thì bị cháy và thiệt hại toàn bộ giá trị xe. Theo Kết luận Điều tra nguyên nhân vụ cháy số 236/KL – PC&CCS5 ngày 23/5/2018 của Phòng Cảnh sát PC&CC số 5 thuộc Cảnh sát Phòng cháy & Chữa cháy thành phố Đà Nẵng thì “nguyên nhân được xác định là do chập điện tại bình ắc quy của xe gây cháy lan, nguyên nhân vụ cháy là do sự cố kỹ thuật hệ thống điện trên xe”. Theo Biên bản ghi lời khai của ông Trần Văn Vinh do Phòng Cảnh sát PC&CC số 5 thuộc Cảnh sát Phòng cháy & Chữa cháy thành phố Đà Nẵng lập ngày 17/5/2018, thì ngọn lửa xuất phát từ đầu xe sau đó lan nhanh ra toàn bộ xe. Như vậy, sự kiện bảo hiểm xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được, xuất phát từ nguyên nhân bất khả kháng, không phải do lỗi cố ý hoặc vô ý của người mua bảo hiểm hoặc người thụ hưởng; đồng thời sự kiện bảo hiểm xảy ra trong thời hạn được bảo hiểm. Theo quy định tại khoản 1 Điều 12 Luật Kinh doanh bảo hiểm thì trách nhiệm bảo hiểm của P đã phát sinh. Do tài sản thiệt hại toàn bộ nên giá trị thiệt hại được giám định theo nguyên giá còn lại của tài sản là 320.000.000đ. Ông T yêu cầu Công ty bảo hiểm P bồi thường giá trị trong phạm vi bảo hiểm là 317.000.000đ.

[7] Công ty bảo hiểm P không phản đối kết luận điều tra cũng như nguyên nhân bất khả kháng xảy ra sự kiện bảo hiểm. Tuy nhiên, Công ty bảo hiểm P cho rằng khi xảy ra cháy trên xe ô tô tải đang chở hàng hóa, chất cháy chủ yếu là xăng, dầu (là chất cháy thuộc danh mục hàng nguy hiểm quy định tại Nghị định số 104/2009/NĐ – CP) và hiện trường để lại 05 – 6 phuy dầu bị cháy hoàn toàn, nên viện dẫn quy định tại điểm 7 Điều 11 Quy tắc bảo hiểm vật chất xe ô tô được ban hành theo Quyết định số 108/2015/QĐ/TS/TGĐ ngày 27/02/2015 của Công ty bảo hiểm P để từ chối trách nhiệm bảo hiểm với lý do thiệt hại của xe ô tô tải thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm bảo hiểm “xe chở các chất nổ, chất gây cháy, chở hàng trái phép theo quy định của pháp luật”.

[8] Theo quy định tại khoản 2 Điều 16 Luật kinh doanh bảo hiểm quy định “Điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm phải được quy định rõ trong hợp đồng bảo hiểm...”. Tuy nhiên, điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm đã không được bị đơn thể hiện rõ trong Hợp đồng cam kết ba bên bảo hiểm xe cơ giới số P18/DNA/CNG/5100/000036 ngày 14/3/2018 là vi phạm Luật kinh doanh bảo hiểm. Ngoài ra, như nhận định tại Mục [6] nguyên nhân cháy được xác định là do chập điện tại bình ắc quy của xe gây cháy lan, là nguyên nhân bất khả kháng, không phải do lỗi cố ý hoặc vô ý của người mua bảo hiểm hoặc người thụ hưởng. Tại biên bản vụ cháy ngày 17/5/2018 và Biên bản khám nghiệm hiện trường ngày 18/5/2018 của Phòng Cảnh sát PC&CC số 5 thuộc Cảnh sát Phòng cháy & Chữa cháy thành phố Đà Nẵng ghi nhận “Đám cháy có diện tích khoản 6m2, chất cháy chủ yếu là xăng dầu, nhựa tổng hợp; “Tại hiện trường cháy để lại 05 – 06 phuy dầu bị cháy hoàn toàn” mà không thể hiện các phuy dầu trên xe là phuy chứa dầu. Do vậy, Công ty bảo hiểm P cho rằng trên xe chở dầu, thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm bảo hiểm theo quy định tại điểm 7 Điều 11 Quy tắc bảo hiểm vật chất xe ô tô được ban hành theo Quyết định số 108/2015/QĐ/TS/TGĐ ngày 27/02/2015 của P để từ chối trách nhiệm bảo hiểm là không có cơ sở. Công ty bảo hiểm P phải bồi thường toàn bộ tổn thất, trong phạm vi bảo hiểm đối với xe ô tô mang biển kiểm soát số BKS 43C–179.12 của ông T.

[9] Về người thụ hưởng theo hợp đồng bảo hiểm: Xe ô tô BKS 43C – 179.12 tài sản được bảo hiểm là tài sản được NLQ1 nhận thế chấp. Theo quy định tại khoản 4 Điều 318 Bộ luật Dân sự thì “Tổ chức bảo hiểm chi trả tiền bảo hiểm trực tiếp cho bên nhận thế chấp khi xảy ra sự kiện bảo hiểm”. Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 17 Luật Kinh doanh bảo hiểm thì “Doanh nghiệp bảo hiểm phải trả tiền bảo hiểm kịp thời cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm”. Theo Hợp đồng cam kết ba bên bảo hiểm xe cơ giới số P18/DNA/CNG/5100/000036 ngày 14/3/2018 thì đơn vị thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm là NLQ1; đồng thời các bên có thỏa thuận tại Điều 4 hợp đồng này rằng “Bên B (ông Nguyễn Văn T) cam kết chuyển quyền thụ hưởng bảo hiểm vật chất xe cho bên thụ hưởng duy nhất là bên C (NLQ1) trong phạm vi tương ứng với số tiền mà bên B nợ bên C (bao gồm nợ gốc, lãi vay và các chi phí khác nếu có). Và bên A (Công ty bảo hiểm P) chấp nhận sự chuyển quyền thụ hưởng này. Trường hợp xe ô tô trên bị tổn thất vật chất từ 10.000.000đ trở lên thuộc phạm vi bồi thường của bên A thì số tiền bồi thường sẽ được chuyển cho đơn vị thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm duy nhất là bên C”. Đồng thời tại điểm b Giấy xác nhận chuyển quyền thụ hưởng bảo hiểm – xe cơ giới nêu rõ “Trong trường hợp có tổn thất toàn bộ trong phạm vi bảo hiểm Công ty Bảo hiểm sẽ thanh toán tiền bảo hiểm cho Người thụ hưởng đầu tiên trong phạm vi quyền lợi của họ (căn cứ vào số dư nợ gốc, nợ lãi và phí còn lại tại Người thụ hưởng đầu tiên của Người được cấp tín dụng vào thời điểm thanh toán tiền bồi thường) nhưng không vượt quá số tiền bảo hiểm”. Trong giai đoạn giải quyết tại cấp phúc thẩm đại diện NLQ1 và ông T cùng xác nhận, hiện ông T còn nợ NLQ1 cả gốc và lãi là 168.645.000đ. Như vậy, theo pháp luật về kinh doanh bảo hiểm, hợp đồng cam kết bảo hiểm ba bên nêu trên thì phải buộc P thanh toán cho người thụ hưởng đầu tiên là NLQ1 đối với số tiền mà ông T còn nợ NLQ1rước, khoản tiền còn lại mới thanh toán cho ông T. Nhưng bản án sơ thẩm chấp nhận yêu cầu của ông T, tuyên Công ty Bảo hiểm P phải trả toàn bộ tiền bồi thường cho ông T là không đúng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người thụ hưởng là NLQ1. Tại phiên tòa phúc thẩm đại diện hợp pháp của ông T còn cho rằng việc cam kết chuyển quyền thụ hưởng bảo hiểm vật chất xe cho bên thụ hưởng duy nhất là bên NLQ1heo Hợp đồng bảo hiểm đã hết hiệu lực, nên ông T là người được hưởng toàn bộ tiền bảo hiểm xe oto do Công ty bảo hiểm bồi thường. Ngân hàng muốn được hưởng khoản tiền này thì phải khởi kiện bằng vụ kiện khác. Ý kiến của đại diện nguyên đơn là không đúng quy định thỏa thuận tại Hợp đồng bảo hiểm ba bên đã ký kết và quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm như phân tích trên.

[11] Do Tòa án cấp sơ thẩm xác định không đúng tư cách tham gia tố tụng của NLQ1, không giải quyết quyền lợi của người thụ hưởng NLQ1 nên Tòa án cấp phúc thẩm không thể khắc phục được, nếu Tòa án cấp phúc thẩm sửa bản án sơ thẩm theo hướng buộc P thanh toán cho người thụ hưởng đầu tiên là NLQ1 đối với số tiền mà ông T còn nợ NLQ1 trước, khoản tiền còn lại mới thanh toán cho ông T thì sẽ mất quyền kháng cáo của các bên đương sự. Do vậy, HĐXX phúc thẩm chấp nhận ý kiến của Đại diện Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Đà Nẵng tại phiên tòa, hủy bản án sơ thẩm, giao hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp sơ thẩm giải quyết lại vụ án theo thủ tục chung.

[13] Về án phí phúc thẩm: Do hủy bản án sơ thẩm nên Công ty Bảo hiểm P không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm theo quy định tại khoản 3 Điều 29 Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí tòa án.