Bản án 44/2018/DS-PT — Tranh chấp về thừa kế tài sản

NỘI DUNG VỤ ÁN:

Tại đơn khởi kiện đề ngày 04 tháng 9 năm 2017 và quá trình tham gia tố tụng tại Toà án, nguyên đơn ông Vũ Xuân Đ trình bày: Bố nuôi ông là cụ Vũ Xuân Đ1 (chết ngày 14-3-2005), mẹ nuôi ông là cụ Nguyễn Thị T1 (chết ngày 26-4-2014). Khi còn sống bố mẹ nuôi ông không có con nên đã nhận ông là Vũ Xuân Đ, bà Vũ Thị H2, ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1 về làm con nuôi từ khi còn nhỏ cho đến khi dựng vợ, gả chồng. Di sản của cụ Đ1 và cụ T1 để lại là một nhà mái bằng một tầng diện tích khoảng 50 m2 trên diện tích đất 116 m2 (trừ diện tích Nhà nước đã lấy khi mở đường) tại tờ Bản đồ số 31, số thửa 99 tại tổ dân phố số 9, thị trấn T, ngoài ra không còn tài sản gì khác. Sau khi cụ Đ1 và cụ T1 chết, toàn bộ số tài sản này do ông quản lý được hơn 3 năm, đến tháng 7 năm 2017 thì ông A, bà H1, bà H2, bà T đến phá khóa cửa đưa khóa khác đến khóa, nên hiện nhà để không. Nay, ông đề nghị Tòa án giải quyết giao di sản của cụ Đ1 và cụ T1 (nêu trên) cho ông quản lý, sử dụng theo đúng nội dung biên bản họp gia đình vào ngày 13-02-2005. Khi đó cụ Đ1 và cụ T1 vẫn khỏe mạnh, minh mẫn, buổi họp do hai cụ chủ trì, ý kiến của cụ Đ1 là nhà mái bằng sau khi hai cụ chết, để lại làm nơi thờ cúng cho hai cụ và họp mặt con cháu đi về, thành phần họp gồm có cụ Đ1, cụ T1, cụ X là chị gái cụ Đ1 (nay cụ X đã chết tại miền nam), vợ chồng ông và con trai ông là anh Vũ Xuân Đ; vợ chồng ông A, bà T; vợ chồng bà H2, ông L; vợ chồng ông M, bà H1 cùng toàn thể con cháu của bốn gia đình, hai cụ đã chỉ định cho ông là người viết biên bản họp gia đình. Sau khi ông viết biên bản xong ông đã đọc lại cho mọi người cùng nghe mọi người đều nhất trí. Sau đó cụ Đ1, cụ T1, vợ chồng ông, ông L, ông A, bà H1, anh Đ đã ký vào biên bản.

Tại các bản tự khai và quá trình tham gia tố tụng tại Tòa án, bị đơn bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2, ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị Thúy T đều trình bày thống nhất với lời khai của ông Đ về việc nhận nuôi con nuôi của cụ Đ1, cụ T1, ngày cụ Đ1, cụ T1 chết và di sản của các cụ để lại. Theo bị đơn sau khi cụ Đ1, cụ T1 chết, di sản của hai cụ không giao cho ai quản lý. Việc ông Đ khởi kiện đề nghị Tòa án giao nhà đất của cụ Đ1, cụ T1 để lại cho ông Đ quản lý, sử dụng thì bà H1, bà H2, bà T, ông A, không đồng ý mà quan điểm của bị đơn là để lại nhà đất nói trên làm nơi thờ cúng cho cụ Đ1, cụ T1 và là nơi con cháu đi về, không giao cho ai quản lý, sử dụng, cũng không chia thừa kế. Bị đơn thừa nhận khi tổ chức họp gia đình vào ngày 13-02-2005 cụ Đ1 và cụ T1 vẫn khỏe mạnh, minh mẫn, buổi họp do hai cụ chủ trì, ý kiến của cụ Đ1 là nhà mái bằng sau khi hai cụ chết, để lại làm nơi thờ cúng và họp mặt con cháu đi về. Khi viết biên bản xong ông Đ có đọc lại biên bản cho mọi người cùng nghe, sau đó có ông Đ, bà G, anh Đ, bà H1, ông L, ông A ký vào biên bản, còn bà H2, bà T, cụ Đ1, cụ T1 không ký. Nhưng biên bản không ghi việc giao cho vợ chồng ông Đ sở hữu nhà đất, mà do ông Đ tự viết thêm vào.

Tại bản tự khai và quá trình tham gia tố tụng, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan bà Phạm Thị G (vợ ông Đ) có lời khai thống nhất với lời khai của ông Đ. Bà G nhất trí với yêu cầu khởi kiện của ông Đ và không nhất trí với nội dung trình bày của bà H1, bà H2, bà T.

Từ nội dung trên, Bản án dân sự sơ thẩm số 07/2018/DS-ST ngày 29 tháng 3 năm 2018 của Tòa án nhân dân huyện Hải Hậu đã quyết định:

Căn cứ các Điều 697, 698, 702 Bộ luật Dân sự (Sau đây viết tắt là BLDS) năm 2005, các Điều 623, 624, 628, 630, 631, 634, 643, 645, điểm b khoản 1 Điều 688 BLDS năm 2015. Các Điều 105, 106 Luật Đất đai năm 2003, Điều 166, khoản 1 Điều 167, điểm d khoản 1 Điều 169 Luật Đất đai năm 2013; Điều 147 Bộ luật Tố tụng Dân sự (Sau đây viết tắt là BLTTDS) năm 2015; điểm a khoản 7 Điều 27 Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30-12-2016 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quy định về án phí, lệ phí Toà án,

1. Chấp nhận yêu cầu khởi kiện chia di sản thừa kế theo di chúc của ông Vũ Xuân Đ, yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Vũ Xuân Đ1 và cụ Nguyễn Thị T1 để lại là hợp pháp;

2. Giao cho vợ chồng ông Vũ Xuân Đ, bà Phạm Thị G được quyền sở hữu, sử dụng một nhà mái bằng một tầng diện tích 44,59 m2 và quản lý, sử dụng diện tích đất 111 m2 tại tờ Bản đồ số 31, số thửa 99 tại Tổ dân phố số 9, thị trấn T, huyện H, tỉnh N để làm nơi thờ cúng cho cụ Vũ Xuân Đ1, cụ Nguyễn Thị T1 và làm nơi họp mặt con cháu.

Ngày 03-4-2018 ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2 là bị đơn trong vụ án có đơn kháng cáo với nội dung: Không nhất trí với bản án sơ thẩm vì đã giao cho ông Đ sở hữu nhà đất để thờ cúng, trong khi ngay tại phiên toà ông Đ đã có quan điểm không thực hiện trách nhiệm thờ cúng, đã từ bỏ trách nhiệm thờ cúng bố mẹ. Việc Bản án công nhận biên bản họp gia đình vào ngày 13-02-2018 là không đúng, đề nghị xét xử phúc thẩm lại, giao quyền quản lý di sản của cụ Đ1 và cụ T1 cho các ông bà để làm nơi thờ cúng.

Ngày 12-4-2018 Viện kiểm sát nhân dân (Sau đây viết tắt là VKSND) huyện Hải Hậu có Quyết định kháng nghị số 01/QĐ-KNPT với nội dung: Nguyên đơn yêu cầu công nhận quyền được hưởng di sản chứ không phải yêu cầu chia thừa kế. Do vậy việc Toà án chấp nhận yêu cầu khởi kiện chia di sản thừa kế là vi phạm quyền tự định đoạt của đương sự. Về nội dung: Biên bản họp gia đình ngày 13-02-2005 có mặt cụ Đ1 , cụ T1 và các con, tuy hình thức không đảm bảo theo quy định của pháp luật, nhưng cần xem đây là bản di chúc của các cụ để lại nhằm định đoạt khối tài sản của mình làm nơi thờ cúng sau khi qua đời là chính đáng, phù hợp thuần phong mỹ tục và tín ngưỡng của người Việt. Đến nay các đương sự đều thừa nhận biên bản trên là có. Bản án cũng nhận định nội dung di chúc cụ Đ1, cụ T1 dành tài sản dùng vào việc thờ cúng, nhưng lại chấp nhận đơn khởi kiện chia và giao cho vợ chồng ông Đ sở hữu là trái quy định tại Điều 645 BLDS năm 2015 “Trong trường hợp người lập di chúc để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì phần di sản đó không được chia thừa kế mà được giao cho người đã được chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện việc thờ cúng”. Như vậy, khối di sản trên chỉ được giao cho một trong các đồng thừa kế đứng ra quản lý mới phù hợp quy định của pháp luật và đảm bảo quyền của người lập di chúc.

Tại phiên toà phúc thẩm: Nguyên đơn giữ nguyên yêu cầu khởi kiện, các đương sự không thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án, người kháng cáo giữ nguyên yêu cầu kháng cáo và trình bày: Năm 2005 có việc họp gia đình, nhưng chỉ có cụ Đ1 ký biên bản, còn cụ T1, bà H1 không ký. Biên bản cũng không ghi việc giao cho ông Đ sở hữu nhà đất và không lâu sau cụ Đ1 đã lấy lại biên bản họp từ ông Đ. Khi cụ Đ1 chết đột ngột biên bản họp gia đình năm 2005 cụ Đ1 còn bỏ trong túi áo. Không ngờ ông Đ đã lấy lại lúc nào, để nay mang ra khởi kiện. Sau đó cụ T1 còn sống thêm gần 10 năm nữa, cụ T1 và các con không ai còn nhắc đến biên bản họp gia đình đó. Khi còn sống cụ T1 đã làm đơn ra chính quyền xin thừa kế di sản của cụ Đ1, đơn đó do chính ông Đ là người giao nộp cho Toà án. Vì vậy, Biên bản họp gia đình năm 2005 không phải là di chúc, cũng không có giá trị để thực hiện, đề nghị Toà án không chấp nhận yêu cầu của ông Đ mà công nhận quyền sở hữu chung nhà đất cho 4 anh em để sử dụng vào việc thờ cúng bố mẹ.

Ông Đ và người đại diện theo uỷ quyền của ông Đ trình bày: Khi họp gia đình có mặt cả cụ Đ1 và cụ T1. Cụ Đ1 thì đã ký, còn cụ T1 không có ý kiến gì. Theo biên bản họp thể hiện ý chí cụ Đ1 và cụ T1 là, khi các cụ còn sống giao nhà đất cho vợ chồng ông Đ sở hữu làm nơi thờ cúng, còn khi các cụ qua đời thì giao cho vợ chồng ông Đ toàn quyền sở hữu, định đoạt, không có điều kiện gì, ý chí đó hoàn toàn phù hợp với pháp luật. Sau đó có việc bán căn nhà cấp bốn lấy tiền trang trải trả nợ và chi tiêu cho cụ T1 là đúng với một phần nội dung thống nhất trong biên bản càng đã chứng tỏ biên bản họp là sự thật và đã được thực hiện một phần trên thực tế. Vì vậy, đề nghị công nhận biên bản họp gia đình là di chúc hợp pháp, giao nhà đất cho vợ chồng ông Đ sở hữu theo đúng ý nguyện của cụ Đ1, cụ T1 . Việc bị đơn kháng cáo là không có cơ sở vì vợ chồng ông Đ vẫn thực hiện nghĩa vụ thờ cúng đã có nhiều người làm chứng cho ông Đ. Sau đó ông Đ không thờ cúng ở đó nữa là vì anh em có mâu thuẫn, ông A khoá cửa. Nhưng ông Đ vẫn đưa bát hương cụ Đ1, cụ T1 về thờ cúng tại nhà riêng của mình. Việc ông Đ đập bát hương các bị đơn tự ý đặt tại nhà cụ Đ1 là vì trong bát hương có tờ giấy ghi việc thờ đạo lạ, không phải thờ cụ Đ1, cụ T1. Ông Đ cũng đã nộp thuế nhà đất, như vậy ông Đ đã thực hiện đúng theo nội dung biên bản họp gia đình, chứ không phải không thực hiện. Mặt khác, tại thời điểm cụ Đ1, cụ T1 chết vẫn còn 129m2 đất, chưa bị lấy làm đường, nên phải xác định di sản là 129m2 để sau này nếu có việc đền bù người thừa kế của cụ Đ1, cụ T1 mới được nhận tiền. Bản án sơ thẩm xác định di sản chỉ có 111m2 đất là không đúng, chưa kể vẫn còn thiếu 10m2 nữa không biết đi đâu. Đồng thời, qua diễn biến tại phiên toà vào ngày 22-8-2018 các bị đơn đã ký biên bản thoả thuận giao nhà đất cho ông Đ sở hữu để nhận số tiền 1,4 tỷ, chứng tỏ các bị đơn có ý định bán nhà đất, không phải mục đích muốn giữ lại làm nơi thờ cúng như đơn kháng cáo. Vì vậy, đề nghị không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên Bản án sơ thẩm.

Các bị đơn đối đáp: Việc nộp thuế nhà đất tiện ai người đó nộp thay cho cụ Đ1 , cụ T1 , nên ông Đ có nộp nhưng chỉ nộp một vài năm, còn lại do các anh chị em khác nộp. Việc diện tích đất chỉ còn 111m2 là do trước đây từ khi Nhà nước chưa làm đường, cụ Đ1 còn sống đã tự nguyện hiến đất làm đường. Các hộ khác cũng vậy, nên đến khi Nhà nước tiến hành làm đường, không có ai được nhận tiền đền bù. Việc tại phiên toà anh chị em cùng ký biên bản thoả thuận giao nhà đất cho ông Đ, anh em khác nhận bằng tiền là do chính gia đình ông Đ đề xuất, trong điều kiện anh em đã mâu thuẫn thì phải chấp nhận. Nay ông Đ thay đổi quan điểm đã thoả thuận thì đề nghị Toà án giao nhà đất cho các ông bà để các ông bà thờ cúng bố mẹ, các ông bà sẽ có trách nhiệm thanh toán kỷ phần của ông Đ.

Ông Đ và đại diện của ông Đ đối đáp: Ông Đ chỉ xuất trình được 4 biên lai nộp thuế nhưng là tiền nộp thuế nhà đất của 5 năm, còn biên lai các năm khác ông Đ đã làm mất và mặc dù biên lai nộp thuế ghi tên cụ Đ1, cụ T1 nhưng ông Đ là người nộp thuế thì mới là người giữ biên lai. Đề nghị cấp phúc thẩm không chia thừa kế như yêu cầu của bị đơn vì nếu chia là vượt quá phạm vi kháng cáo ban đầu, khi kháng cáo bị đơn chỉ đề nghị để lại nhà đất làm nơi thờ cúng.

Đại diện VKSND tỉnh Nam Định phát biểu quan điểm: Những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng đã chấp hành đúng những quy định của BLTTDS năm 2015. Về nội dung: Mặc dù khi nhận con nuôi không làm văn bản, nhưng họ hàng, làng xóm đã thừa nhận và không có ai tranh chấp nên đề nghị xác định ông Vũ Xuân Đ, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2, ông Nguyễn Văn A là con nuôi thực tế của cụ Đ1, cụ T1. Do ông Đ thực hiện không tốt việc quản lý di sản làm nơi thờ cúng dẫn đến phát sinh tranh chấp. Ông Đ khởi kiện xin xác nhận quyền thừa kế, cấp sơ thẩm lại chia thừa kế là vượt quá yêu cầu khởi kiện. Có căn cứ xác định việc họp gia đình là có thật và thể hiện ý chí cụ Đ1 , cụ T1 mong muốn để lại căn nhà mái bằng làm nơi thờ cúng. Tuy nhiên, việc cấp sơ thẩm giao di sản dùng vào việc thờ cúng cho vợ chồng ông Đ sở hữu là trái với quy định của điều luật. Không đúng khái niệm quyền sở hữu, không thể bị ràng buộc bởi nghĩa vụ của người quản lý di sản quy định tại các Điều 616, 617, 618 BLDS năm 2015. Những nội dung Toà án đã tuyên mâu thuẫn nhau và trái với quy định của pháp luật về thừa kế. Việc giao quyền sở hữu cho ông Đ, ông Đ sẽ có toàn quyền định đoạt, dễ dẫn đến nguyện vọng của người để lại di sản không được thực hiện. Về mặt thực tế ông Đ là người được cụ Đ1 , cụ T1 giao trông nom, quản lý di sản, nhưng ông Đ đã thực hiện không đúng, không tổ chức cho con cháu họp mặt cúng giỗ tại nhà do các cụ để lại, mà đưa bát hương về nhà mình thờ cúng, rồi cho thuê ngôi nhà lấy tiền sử dụng vào mục đích riêng. Như vậy, vợ chồng ông Đ đã vi phạm nghĩa vụ thờ cúng, mà vẫn yêu cầu Toà án công nhận di sản thuộc quyền sở hữu của mình là không phù hợp với Điều 645 BLDS năm 2015 “Nếu người được chỉ định không thực hiện đúng theo di chúc hoặc không theo thoả thuận của những người thừa kế thì những người thừa kế có quyền giao di sản dùng vào việc thờ cúng cho người khác quản lý để thờ cúng..”. Nên kháng cáo của bị đơn và kháng nghị của VKSND huyện Hải Hậu là có cơ sở. Tuy nhiên, để thực hiện đúng nguyện vọng của cụ Đ1, cụ T1, đề nghị Hội đồng xét xử sửa án sơ thẩm xác định toàn bộ di sản của cụ Đ1, cụ T1 để dùng vào việc thờ cúng và là nơi con cháu đi về, nhưng giao cho vợ chồng ông Đ trông coi, quản lý (không có quyền sở hữu) và có trách nhiệm thờ cúng cụ Đ1, cụ T1.

NHẬN ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN:

Sau khi nghiên cứu các tài liệu có trong hồ sơ vụ án được thẩm tra tại phiên toà và căn cứ vào kết quả tranh luận tại phiên toà, Hội đồng xét xử nhận định:

Vì các lẽ trên;

QUYẾT ĐỊNH:

Căn cứ khoản 2 Điều 308, khoản 1 Điều 309 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015,

Chấp nhận kháng cáo của ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2, sửa Bản án sơ thẩm;

Căn cứ khoản 1 Điều 467, các Điều 631, 632, 633, 634, 635, 638, 639, 645, 646, 650, 652, khoản 2 Điều 653, các Điều 654, 656, 659, 665, 668, 670, 673, 674, 675, 676 BLDS năm 2005, khoản 1 Điều 623, điểm b khoản 1 Điều 688 BLDS năm 2015, khoản 1 Điều 5 BLTTDS năm 2015, mục a điểm 6 Nghị quyết số 01/HĐTP TAND tối cao ngày 20/01/1988 hướng dẫn áp dụng một số quy định Luật Hôn nhân và gia đình và mục A phần III Thông tư số 81/TANDTC ngày 24/7/1981 của TAND tối cao,

1. Không chấp nhận yêu cầu khởi kiện xác nhận quyền thừa kế theo di chúc của vợ chồng ông Vũ Xuân Đ;

2. Giao cho ông Vũ Xuân Đ, ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2 được quyền sở hữu chung một nhà mái bằng một tầng diện tích 44,59 m2 cùng các tài sản trên đất và được quyền sử dụng chung diện tích đất 111 m2 (97m2 đất ở, 14m2 đất vườn) tại tờ Bản đồ số 31, số thửa 99 tại Tổ dân phố số 9, thị trấn T, huyện H, tỉnh N;

Ông Vũ Xuân Đ có nghĩa vụ giao lại quyền sở hữu chung (Tài sản trên) cho ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2;

Ông Vũ Xuân Đ, ông Nguyễn Văn A, bà Nguyễn Thị H1, bà Vũ Thị H2 có quyền liên hệ với cơ quan có thẩm quyền để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quyết định của Bản án và nếu có thực hiện việc đền bù đối với diện tích 18m2 đất đã thu hồi để làm đường thì ông Đ, ông A, bà H1, bà H2 có quyền liên hệ với cơ quan có thẩm quyền trong việc giải phóng mặt bằng để được giải quyết quyền lợi;

3. Căn cứ vào khoản 1 Điều 147, khoản 2 Điều 148, khoản 1 Điều 157 BLTTDS năm 2015; các khoản 1, 3 Điều 26, điểm a khoản 2 Điều 27, khoản 2 Điều 29 Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30-12-2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án,

Vợ chồng ông Vũ Xuân Đ, bà Phạm Thị G phải nộp 300.000đ (ba trăm nghìn đồng) án phí dân sự sơ thẩm, nhưng được trừ vào số tiền tạm ứng án phí đã nộp là 5.000.000đ (Năm triệu đồng chẵn) tại Biên lai số 09088 ngày 12-10-2017 của Chi cục thi hành án dân sự huyện Hải Hậu. Tuyên trả lại cho ông Vũ Xuân Đ 4.700.000đ (Bốn triệu bảy trăm nghìn đồng);

Ông Vũ Xuân Đ phải nộp 5.000.000đ tiền lệ phí giám định, lệ phí xem xét thẩm định và định giá tài sản. (Ông Đ đã nộp đủ).

Trường hợp bản án, quyết định được thi hành theo quy định tại Điều 2 Luật Thi hành án Dân sự thì người được thi hành án dân sự, người phải thi hành án dân sự có quyền thỏa thuận thi hành án, quyền yêu cầu thi hành án, tự nguyện thi hành án hoặc bị cưỡng chế thi hành án theo quy định tại các Điều 6, 7 và 9 Luật Thi hành án Dân sự, thời hiệu thi hành án được thực hiện theo quy định tại Điều 30 Luật Thi hành án Dân sự.

Bản án phúc thẩm có hiệu lực thi hành kể từ ngày tuyên án.