Bản án 22/2023/DS-PT — Tranh chấp về thừa kế tài sản

NỘI DUNG VỤ ÁN:

Trong đơn khởi kiện, lời khai trong quá trình giải quyết vụ án và tại phiên tòa nguyên đơn là bà Phạm Thị T, ông Phạm Văn T1 và bà Phạm Thị T3 thống nhất trình bày:

Bố mẹ đẻ nguyên đơn là cụ Phạm Doãn C chết năm 1998 và cụ Nguyễn Thị T4 chết năm 2002, đều không để lại di chúc. Cụ C và cụ T4 có 05 con chung, trong đó có 01 người con là Phạm Doãn C1 chết khi 06 tuổi nên đến nay chỉ có 04 con chung là Phạm Thị T, Phạm Văn T1, Phạm Thị T3 và Phạm Doãn M; không có con nuôi, con riêng nào khác. Bố mẹ đẻ của cụ C, cụ T4 đều chết trước 02 cụ từ lâu (nguyên đơn không nhớ rõ năm nào).

Khi còn sống, các cụ đã tạo dựng được khối tài sản chung là quyền sử dụng 1.225,8m2 đất (theo đo vẽ thực tế ngày 09/5/2023 là 1.275,9m2 ) tại thửa 969 tờ bản đồ số 6 phường V, quận K, thành phố Hải Phòng (nay là tổ dân phố Đ, phường V, quận K, thành phố Hải Phòng) và các tài sản trên đất gồm nhà 3 gian lợp ngói, 2 gian bếp, bể nước, nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Ngày 10/4/1998, Nhà nước thực hiện công tác quản lý đất đai đã đến gia đình cụ C làm thủ tục đo vẽ, xác định ranh giới, mốc giới, lập hồ sơ kỹ thuật thửa đất, lập bản đồ địa chính. Tại thời điểm đó có mặt cụ C, cụ T4, ông Phạm Văn T1, bà Phạm Thị T3, vợ chồng ông M, bà M1. Khi đoàn công tác hỏi ai là người đại diện cho gia đình đứng tên trên thửa đất, thì cả gia đình đều thống nhất cử ông Phạm Doãn M đứng tên thửa đất cho tiện việc nộp thuế, chứ không phải xác định ông Phạm Doãn M là chủ sử dụng đất và có toàn quyền sử dụng đối với thửa đất này. Việc ông Phạm Doãn M cho rằng cụ C, cụ T4 cho ông M toàn bộ diện tích đất trên của các cụ là không đúng. Vì lúc còn sống các cụ chưa bao giờ nói về việc phân chia tài sản nhà đất của hai cụ cho các con và khi các cụ chết cũng không để lại di chúc. Vì thế đến nay thửa đất này vẫn chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho ông M hay bất cứ ai, do không có sự đồng ý của các anh chị em trong gia đình. Sau khi các cụ chết thì toàn bộ nhà cửa và diện tích đất của các cụ để lại do vợ chồng ông M bà M1 quản lý, sử dụng. Do các cụ chết không để lại di chúc nên các nguyên đơn đã nhiều lần đề nghị ông M chia tài sản của các cụ để lại cho anh chị em mỗi người một phần diện tích đất để làm nhà ở, nhưng ông M khất lần và có lúc nói chia cho mỗi người 100m2; có lúc nói sau này bán cho mỗi người ít tiền để làm của hồi môn, nhưng sau đó không phân chia cho các anh chị em dẫn đến tranh chấp.

Năm 2010 nguyên đơn đã khởi kiện đến Tòa án nhân dân quận Kiến An yêu cầu chia di sản thừa kế của bố mẹ nguyên đơn là cụ C, cụ T4 cho các con, sau đó tại phiên tòa thay đổi yêu cầu khởi kiện chỉ yêu cầu chia di sản của cụ T4. Tòa án nhân dân quận Kiến An xử sơ thẩm ngày 18/5/2012, Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng xử phúc thẩm ngày 10/7/2013 đã hủy bản án sơ thẩm để xét xử sơ thẩm lại.

Trong quá trình giải quyết vụ án sơ thẩm lần 2, Tòa án nhân dân quận Kiến An đã yêu cầu nguyên đơn phải viết lại đơn khởi kiện, nguyên đơn đã viết Đơn khởi kiện gửi Tòa ngày 12/10/2020 yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Nguyễn Thị T4. Sau đó, nguyên đơn nghiên cứu lại thấy hoàn toàn có thể khởi kiện đến Tòa án để chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, nguyên đơn đã viết Đơn khởi kiện bổ sung đến Tòa án nhân dân quận Kiến An để nghị chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C. Tuy nhiên, Tòa án quận Kiến An đã không chấp nhận yêu cầu khởi kiện bổ sung của nguyên đơn về yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C với lý do là đơn khởi kiện bổ sung vượt quá phạm vi đơn khởi kiện ban đầu, thời điểm nguyên đơn nộp đơn đến Tòa án nhân dân quận Kiến An thì Tòa án đã mở phiên họp tiếp cận công khai chứng cứ và hòa giải và đã có Quyết định đưa vụ án ra xét xử.

Việc Tòa án nhân dân quận Kiến An không chấp nhận đơn khởi kiện của nguyên đơn yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C với lý do nêu trên là không đúng. Nguyên đơn đã kháng cáo đề nghị Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng yêu cầu chia toàn bộ di sản thừa kế của cả bố mẹ nguyên đơn (cụ Phạm Doãn C và cụ Nguyễn Thị T4) là 1.225,8m2 đất (số đo thực tế là 1.275,9m2) và các tài sản trên đất tại thửa 969, tờ bản đồ số 6 phường V (nay là tổ Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng. Trị giá quyền sử dụng đất của cụ C và cụ T4 khoảng 1.300.000.000 đồng. Đề nghị của nguyên đơn đã được Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng xem xét. Vì vậy tại Bản án dân sự phúc thẩm số 55/2022/DS-PT ngày 20/9/2022 của Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng đã hủy Bản án Dân sự sơ thẩm số 12/2021/DS-ST ngày 28/9/2021 của Tòa án nhân dân quận Kiến An để xét xử lại theo trình tự sơ thẩm.

Nay nguyên đơn yêu cầu Tòa án nhân dân quận Kiến An chia toàn bộ di sản thừa kế của cả bố mẹ nguyên đơn (cụ C và cụ T4) là quyền sử dụng 1.275,9m2 1đất (theo đo vẽ thực tế) tại thửa 969, tờ bản đồ số 6 cụm Đ (nay là tổ Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng theo pháp luật. Nguyên đơn đề nghị chia di sản bằng hiện vật và các đồng nguyên đơn được nhận chung diện tích đất được chia. Toàn bộ di sản này hiện vợ chồng ông Phạm Doãn M và bà Vũ Thị M1 đang quản lý sử dụng.

Đối với các tài sản trên đất gồm nhà 3 gian lợp ngói, 2 gian bếp, bể nước do bố mẹ nguyên đơn xây dựng đã lâu nên bị xuống cấp, hư hỏng, vợ chồng ông M, bà M1 xây dựng lại toàn bộ nên nguyên đơn không yêu cầu Tòa án chia thừa kế tài sản trên đất.

* Tại bản tự khai, lời khai trong quá trình Toà án giải quyết bị đơn ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1 thống nhất trình bày:

Ông M đồng ý với quan điểm của các nguyên đơn về quan hệ huyết thống. Cụ C chết ngày 07/01/1999 và cụ T4 chết ngày 02/02/2002 không để lại di chúc. Năm 1985 sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự ông M trở về, đến cuối năm 1992 thì kết hôn với bà M1 và ở cùng với các cụ trong ngôi nhà của các cụ, còn các anh chị em thì đi lấy vợ, lấy chồng và ở chỗ khác. Nguồn gốc thửa đất mà các nguyên đơn yêu cầu chia di sản thừa kế là của ông cha để lại cho cụ C và cụ T4. Khi các cụ còn sống thửa đất này mang tên các cụ, nhưng từ năm 1998, các cụ đồng ý và làm thủ tục cho ông M đứng tên. Trước đây, ông M cũng đồng ý tách cho mỗi người 100m2 nhưng các anh chị nói đất có nguồn gốc của cụ C và cụ T4 nên phải chia làm 04 phần nên bị đơn không đồng ý. Nay các nguyên đơn khởi kiện, ông M không đồng ý phân chia. Quá trình sử dụng đất, vợ chồng ông M đã xây nhà, xây tường bao và trồng cây cối. Ông M không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, vì toàn bộ diện tích đất của cụ C và cụ T4 đã cho ông M từ khi các cụ còn sống (vào ngày 12/01/1993 nhân ngày giỗ tổ), việc cho này không có văn bản nhưng các cô dì, chú bác trong chi họ đều thừa nhận. Ngày 12/01/1995, ngày giỗ T5 chi họ P, cụ C tuyên bố trước họ tộc cho ông M được toàn quyền sử dụng diện tích đất trên nhưng không có văn bản ghi nhận điều này. Thực tế, sau ngày 12/01/1995 cụ C cầm quyển sổ đóng thuế đứng tên cụ C gặp Trưởng thôn thực hiện việc tách sổ thành 03 quyển: Quyển thứ nhất đứng tên Phạm Doãn T2 (Phạm Văn T1), quyển thứ hai đứng tên Phạm Thị T3 và quyển thứ ba đứng tên Phạm Doãn M. Còn bà T được các cụ cho 01 chiếc xe Faborit và số tiền trị giá 1.500.000 đồng. Như vậy, các cụ đã phân chia tài sản cho các con. Ngày 16/11/1998, cụ C khi đó còn khoẻ mạnh đã cầm quyển sổ phân chia từ năm 1995 đến Ủy ban nhân dân phường V để chuyển quyền sử dụng đất sang tên ông M nên ông M đã chính thức có tên trong sổ địa chính của Uỷ ban nhân dân phường. Tại Biên bản ghi lời khai ngày 13/12/2013, ông M trình bày: Việc ông M đứng tên trong sổ địa chính từ thời điểm nào thì ông M không biết, sau này khi có tranh chấp thì ông M mới biết ông M đã đứng tên trong số địa chính của phường.

Tại phiên tòa sơ thẩm, bị đơn ông M và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà M1 thống nhất trình bày: Diện tích đất ông M, bà M1 đang quản lý, sử dụng có nguồn gốc là của cụ C và cụ T4. Tuy nhiên, khi các cụ còn sống đã cho ông M từ năm 1993 nên ông M là người nộp thuế cho nhà nước từ năm đó đến nay và ông M đã đứng tên trong sổ mục kê năm 1998. Sở dĩ bố mẹ ông M cho ông M nhà đất của các cụ là để vợ chồng ông M gánh vác việc thờ cúng và nuôi dưỡng các cụ, vì các anh chị em khác trong gia đình đều từ chối việc này. Vì vậy, ông M không đồng ý với yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn và đề nghị Tòa án bác yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn.

Đối với các tài sản trên đất của cụ C và cụ T4 gồm căn nhà 3 gian lợp ngói, 2 gian bếp, bể nước do các cụ xây dựng đã lâu, bị xuống cấp, hư hỏng hết nên vợ chồng ông M và bà M1 đã phá đi xây dựng lại toàn bộ nhà, công trình phụ, sân, cổng và tường bao từ năm 2013- 2015, không có giấy phép xây dựng. Ông M, bà M1 không kê khai cụ thể các tài sản trên diện tích đất tranh chấp mà vợ chồng ông M bà M1 đã làm, hiện đang quản lý, sử dụng và các đương sự cũng không có tranh chấp gì với nhau về các tài sản này. Ông M và bà M1 cũng xác nhận không có tranh chấp gì với các hộ giáp ranh về mốc giới của thửa đất số 969, tờ bản đồ số 6.

* Tài liệu xác minh thể hiện:

- Biên bản xác minh ngày 30/6/2023 tại UBND phường V thể hiện nguồn gốc đất như sau: Hiện tại Ủy ban nhân dân phường V lưu hồ sơ quản lý đất đai gồm có: Bản đồ địa chính lập năm 1998, hoàn thành tháng 01/1999 và S mục kê năm 1999. Theo các tài liệu này thì thửa đất số 969, tờ bản đồ số 6, diện tích 1225,8m2 loại đất thổ cư tại phường V, quận K, thành phố Hải Phòng, nay là Đ, phường V, quận K, thành phố Hải Phòng đứng tên chủ sử dụng là Phạm Doãn M. Tại thời điểm đo đạc bản đồ năm 1998 ông M đang là người quản lý sử dụng thửa đất này nên cơ quan đo đạc ghi tên ông M. Hiện thửa đất trên chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Trong trường hợp cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho thửa đất này, thì Ủy ban nhân dân phường V căn cứ vào tài liệu hiện lưu, ngoài ra còn phải xác minh nguồn gốc của thửa đất và tình trạng tranh chấp của thửa đất. Nguồn gốc của thửa đất này là do ông cha của ông M để lại, còn việc đã cho ông M hay chưa thì chính quyền địa phương không nắm được. Thửa đất này phù hợp với quy hoạch đất ở khu dân cư và không có tranh chấp với các hộ giáp ranh về mốc giới.

- Kết quả xem xét thẩm định ngày 09/5/2023: Khi tổ công tác tiến hành kiểm tra đo đạc, xem xét thẩm định đối với tài sản có tranh chấp, ông M và bà M1 là người trực tiếp quản lý, sử dụng tài sản không hợp tác, không đồng ý cho tổ công tác tiến hành xem xét, thẩm định tài sản nên tổ công tác chỉ có thể quan sát xem xét thẩm định tài sản từ bên ngoài, lấy mốc giới của các hộ giáp ranh. Kết quả xác định Thửa đất số 969, tờ bản đồ số 6, có diện tích thực tế là 1275,9m2. Tài sản trên đất gồm có: 01 nhà cấp 4, tường gạch, mái tôn mạ màu; 01 khu nhà vệ sinh + nhà phụ; 01 lán tôn kẽm; 01 sân lát gạch đỏ; 01 lối đi đổ bê tông; 01 cổng inox kích thước 3mx2,5m; xung quanh xây tường bao gạch chỉ cao trung bình khoảng 2m, tường phía trước cao 1,1m phía trên có hàng rào inox cao 60cm; trong vườn có 03 cây mít phi 10, 03 cây mít phi 0,5, 01 cây dừa

- Theo Biên bản định giá tài sản ngày 30/5/2023 của Hội động định giá: Giá thị trường 01 m2 đất ở thuộc thửa đất số 969, tờ bản đồ số 6, địa điểm Đ, phường V, quận K, thành phố Hải Phòng tại thời điểm định giá có mức giá là 8.000.000/m2. Di sản của hai cụ để lại là 1275,9m2 x 8.000.000đ = 10.207.200.000đ. Đối với giá trị tài sản trên đất, do tại thời điểm xem xét, thẩm định, Hội đồng định giá không tiếp cận, khảo sát tài sản trên thửa đất đang tranh chấp nên không có đủ căn cứ để định giá tài sản.

Với nội dung như trên, tại Bản án Dân sự sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023 của TAND quận Kiến An, thành phố Hải Phòng xử:

1. Chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn.

2. Xác định diện tích 1.275,9m2 đất tại thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng là di sản của cụ Phạm Doãn C và cụ Nguyễn Thị T4 để lại. Di sản thừa kế chia theo quy định của pháp luật như sau:

- Giao cho ông Phạm Doãn M được quyền sử dụng phần đất có chú giải là Thửa S2 diện tích 510,36 m2 đất tại thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng, trên đất có các tài sản: 01 nhà ở tường gạch, mái ngói (G1); 01 nhà phụ tường gạch, mái tôn kẽm (G2); lán bếp xà gồ, mái tôn kẽm (L); sân lát gạch đỏ (S); lối đi mặt đổ bê tông (BT); cổng inox (C). Các tài sản này thuộc quyền sở hữu của ông Phạm Doãn M và bà Vũ Thị M1.

- Giao cho bà Phạm Thị T, ông Phạm Văn T1 (tức Phạm Doãn T2), bà Phạm Thị T3 được quyền sử dụng phần đất có diện tích đất 765,54 m2 (trong đó, bà Phạm Thị T, ông Phạm Văn T1 (tức Phạm Doãn T2), bà Phạm Thị T3 mỗi người được quyền sử dụng 255,18 m2 đất) tại thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng, trên đất có một phần cổng, tường bao và cây cối. Gồm 02 phần như sau:

+ Phần đất có chú giải là Thửa S1 diện tích 105,90 m2

+ Phần đất có chú giải là Thửa S3 diện tích 659,64 m2

Buộc bị đơn là ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan là bà Vũ Thị M1 phải tháo dỡ phần cổng và tường bao đối với vị trí đất mà bà T, ông T2 và bà T3 được giao.

Vị trí, kích thước diện tích đất có sơ đồ kèm theo. Khi bản án có hiệu lực pháp luật, các đương sự được quyền đến cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để làm thủ tục đăng ký quyền sử dụng đất theo quyết định của bản án.

Ngoài ra, bản án sơ thẩm còn tuyên về án phí và quyền kháng cáo đối với các đương sự.

Sau khi xét xử sơ thẩm, bị đơn ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1 có đơn kháng cáo Bản án Dân sự sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023 của TAND quận Kiến An không chấp nhận yêu cầu chia thừa kế của nguyên đơn; đề nghị hủy bản án sơ thẩm vì ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của bị đơn. Tại giai đoạn xét xử phúc thẩm, ông M và bà M1 và người đại diện theo ủy quyền trình bày căn cứ đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm:

- Bản án sơ thẩm cho rằng tài sản tranh chấp là di sản của cụ C, cụ T4 là không đúng. Vì hai cụ đã tặng quyền sử dụng thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06 cho ông M và bà M1. Mặc dù không có văn bản tặng cho ông M quyền sử dụng thửa đất (là di sản thừa kế) nhưng có tuyên bố bằng miệng trước nhiều người trong đó có những người cao tuổi thuộc chi 3 dòng họ Phạm Doãn .

+ Hồ sơ địa chính đều năm 1998 đều đứng tên ông Phạm Doãn M

+ Khi cơ quan có thẩm quyền đến đo vẽ ông Phạm V1 (D) Thân đã từ chối đứng tên và trước mặt đoàn công tác, mọi người đều đồng ý cho ông M đứng tên trên thửa đất.

+ Sau khi được bố mẹ tặng cho quyền sử dụng đất vợ chồng ông M sinh sống ổn định, đóng thuế hàng năm (đóng thuế từ năm 1995 đến nay) và lo mọi chi phí phụng dưỡng bố mẹ ốm đau, xây mộ (hơn 2,6 triệu đồng), cải tạo thửa đất ...

+ Năm 1995 cụ C đã phân chia tài sản (quyền sử dụng đất) cho các con, cụ đã tách sổ ruộng đất ra làm 03 quyển (cho ông T2, ông M và của cụ C)

- Tòa án sơ thẩm chưa làm rõ di sản thừa kế là tài sản trên đất (ngoài nhà trên đất) là gồm có những gì, thuộc sở hữu của ai để nếu giao cho nguyên đơn phần diện tích đất có tài sản sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của chủ sở hữu tài sản.

- Phần công sức quản lý di sản Tòa án cấp sơ thẩm chỉ tính bằng 1 suất công sức cho ông M mà không tính công sức cho bà M1 vì bà M1 kết hôn với ông M từ năm 1992 và sinh sống trên đất, ở với bố mẹ cho đến khi hai cụ chết và trông coi tài sản, xây dựng nhà cửa ở cho đến nay. Hơn nữa, 1 suất công sức chưa đảm bảo quyền lợi của ông M, bà M1 (đóng thuế, xây mộ...)

- Hai con của ông M, bà M1 là anh T6 và anh H1 cũng sinh sống trên đất; có công sức trong việc gìn giữ, quản lý di sản nhưng không được chia công sức. Anh T6 còn đóng góp 1.000.000.000 đồng cho ông M, bà M1 để xây nhà năm 2015 nên ảnh hưởng đến quyền lợi của anh T6.

Anh T6 có văn bản trình bày ý kiến về việc đóng góp tiền với ông M, bà M1 để xây dựng tài sản trên đất nhưng không có tài liệu chứng minh và trình bày đang cư trú cùng bố mẹ, Tòa án cấp sơ thẩm đã đưa thiếu người tham gia tố tụng trong vụ án; đề nghị bổ sung 02 con của bị đơn là anh Phạm Thanh T7 và Phạm Thanh H2 tham gia tố tụng trong vụ án.

- Bản án sơ thẩm chưa giải quyết về nghĩa vụ tài sản do người chết để lại đã chia thừa kế là vi phạm quyền và nghĩa vụ của những người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan.

Tại phiên tòa phúc thẩm, ông M và bà M1 giữ nguyên nội dung kháng cáo và thống nhất trình bày theo quan điểm của người đại diện theo ủy quyền, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp như sau: Khi còn sống các cụ đã chia sổ ruộng đất cho ông T2. Thửa đất tranh chấp hai cụ đã cho ông M để ông M có trách nhiệm chăm sóc bố mẹ, lo thờ cúng, xây mộ... và lo mọi việc trong gia đình. Thực tế, khi các cụ còn sống và ốm đau do vợ chồng bị đơn chăm sóc. Tiền xây mộ hết hơn 2,6 triệu là của vợ chồng ông M, tiền bốc mộ bố mẹ, tiền chăm sóc bố mẹ, tiền nộp thuế .. đều do vợ chồng ông M, bà M1 bỏ ra còn các nguyên đơn không có trách nhiệm gì.

Bà M1 kết hôn với ông M năm 1992 và hai vợ chồng ở trên đất tranh chấp cùng với bố mẹ ông M từ đó đến nay. Bà M1 và ông M có 02 người con trai là anh Phạm Thanh T7, sinh năm 1993 và anh Phạm Thanh H2, sinh năm 1997. Các con của ông bà khi lớn lên đi làm, anh H2 đưa lương hàng tháng cho bố mẹ còn anh T7 bỏ ra 01 tỉ đồng để góp vào cùng ông M, bà M1 xây căn nhà hiện tại. Tài sản các cụ để lại đã cũ hỏng nên ông M, bà M1 xây lại nhà và các tài sản trên đất khoảng năm 2013 - 2015.

Ông M và bà M1 yêu cầu tính công sức gìn giữ, tôn tạo di sản của bà M1 và 02 con là anh T7, anh H2.

Bản án sơ thẩm vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng vì thiếu người tham gia tố tụng trong vụ án và không tính công sức đóng góp trong việc gìn giữ, quản lý, tôn tạo di sản là bà M1, anh T7 và anh H2. Quyền sử dụng thửa đất số 969 không phải là di sản thừa kế mà là tài sản của ông M và bà M1 vì khi cụ C và cụ T4 còn sống đã tặng cho vợ chồng bị đơn tài sản này. Việc tặng cho này tuy không có văn bản nhưng được thể hiện ở xác nhận của những người làm chứng là ông T8, bà L; biên bản xác định ranh giới, mốc giới thửa đất do cơ quan chức năng lập mang tên ông Phạm Doãn M. Diện tích đất trên chưa được cấp GCN nhưng trong hồ sơ địa chính ở địa phương đã được mang tên ông M - đây là giấy tờ có giá trị pháp lý cao nhất khi diện tích đất chưa được cấp GCN. Ủy ban nhân dân phường đã xác nhận thửa đất đứng tên ông M trong hồ sơ kỹ thuật thửa đất. Ông M, bà M1 ở trên đất và đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của chủ sử dụng đất, nộp thuế liên tục đầy đủ từ năm 1995 đến nay. Đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng án lệ 03/2016 công nhận diện tích đất tranh chấp là của ông M. Bản án sơ thẩm cũng không đánh giá công sức trong việc lấp ao, cải tạo làm tăng giá trị đất của những người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan; tài sản tranh chấp không phải là di sản thừa kế. Vì vậy, đề nghị Hội đồng xét xử căn cứ Điều 310 Bộ luật Tố tụng dân sự hủy bản án sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023 của Tòa án nhân dân quận Kiến An.

Các đồng nguyên đơn ông T2, bà T3 có mặt tại phiên tòa trình bày: Nguyên đơn giữ nguyên quan điểm và đồng ý với nội dung của Bản án sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023 của Tòa án nhân dân quận Kiến An; đề nghị Hội đồng xét xử không chấp nhận kháng cáo của ông M và bà M1. Việc ông M trình bày tại phiên tòa là không đúng. Khi các cụ xây nhà các anh em đều cùng giúp bố mẹ trồng cây, đóng gạch xây nhà cho bố mẹ; khi bố mẹ già vẫn qua lại cùng chăm sóc bố mẹ, cùng góp tiền xây mộ. Khi đoàn đo vẽ đến đo đạc cả gia đình thống nhất để ông M đứng tên để tiện cho việc đóng thuế. Không có việc bố mẹ cho ông M đất mà các anh chị em khác lại không biết vì các nguyên đơn chưa ký cho ông M phần thừa kế của mình. Việc cụ C tách sổ làm 3 quyển là tách đất ruộng vì trước tất cả cùng làm chung sau đó thu hoạch thóc về nhà ông M nên cụ C tách sổ để chia ruộng ra làm riêng, thu hoạch thóc của nhà ai về nhà người ấy. Khi bố mẹ còn sống chưa chia đất cho các con, khi chết cũng không để lại di chúc nên đất vẫn chưa làm được GCN. Vì vậy, đề nghị Tòa án chia thừa kế di sản của cụ C, cụ T4 theo pháp luật cho hàng thừa kế gồm 4 người là ông T2, ông M, bà T3 và bà T. Do tại giai đoạn xét xử sơ thẩm, bị đơn không đồng ý cho Tòa án tiến hành xem xét thẩm định tại chỗ cũng như định giá tài sản nên Tòa án sơ thẩm đã chia cho các đồng nguyên đơn nhận chung 02 phần diện tích đất là phần đất trống, không liền nhau. Tuy nhiên, đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm cho đồng nguyên đơn nhận chung diện tích đất và dồn vào một vị trí để thuận tiện cho việc sử dụng; bà T3 và ông T2 đồng ý nhận diện tích đất ít hơn diện tích đất được chia nếu ảnh hưởng công trình kiến trúc kiên cố của nhà ông M, bà M1; bà T cũng đã có văn bản gửi Tòa án đồng ý về quan điểm này nên đề nghị Hội đồng xét xử xem xét thay đổi lại vị trí đất được chia của nguyên đơn.

Đại diện Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng phát biểu ý kiến:

Về thủ tục tố tụng: Trong quá trình giải quyết vụ án và tại phiên tòa phúc thẩm, Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký Tòa án đã chấp hành đúng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Các đương sự đã cơ bản thực hiện đúng các quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ nguyên đơn, bị đơn, chấp hành đúng nội quy phiên toà theo quy định tại các các điều 70, 71, 72 và Điều 234 Bộ luật Tố tụng dân sự. Nguyên đơn bà T vắng mặt tại phiên tòa nhưng đã có quan điểm gửi Tòa án.

Về quan điểm đối với kháng cáo của ông M và bà M1:

Về thời hiệu khởi kiện: Cụ C chết năm 1998 và cụ T4 chết 2002. Năm 2010 nguyên đơn đã có Đơn khởi kiện gửi TAND quận Kiến An yêu cầu chia di sản thừa kế của bố mẹ nguyên đơn cho các con. TAND quận Kiến An xử sơ thẩm ngày 18/5/2012, Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng xử phúc thẩm ngày 10/7/2013 hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại. Trong quá trình giải quyết vụ án sơ thẩm lần 2, nguyên đơn đã viết Đơn khởi kiện gửi Tòa ngày 12/10/2020 yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Nguyễn Thị T4, sau đó có Đơn khởi kiện bổ sung đến Tòa án nhân dân quận Kiến An để nghị chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C. Ngày 28/9/2021, Tòa án quận K xét xử sơ thẩm và ra bản án số 12/2021/DS-ST với nội dung không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn. Ngày 20/9/2022, Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng xét xử phúc thẩm đã tuyên hủy Bản án sơ thẩm số 12/2021/DS-ST ngày 28/9/2021 nêu trên để xét xử sơ thẩm lại (Bản án phúc thẩm số 55/2022/DS-PT ngày 20/9/2022). TAND quận Kiến An tiếp tục xét xử sơ thẩm lại và ra bản án sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023. Ngày 25/9/2023, ông M và bà M1 kháng cáo do đó Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng đã thụ lý xét xử phúc thẩm. Như vậy, việc nguyên đơn yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ C và cụ T4 vẫn trong thời hạn luật định nên còn thời hiệu khởi kiện theo quy định tại khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự.

Về nội dung: Nguyên đơn yêu cầu Tòa án chia di sản thừa kế của bố mẹ là cụ C và cụ T4 để lại là quyền sử dụng diện tích đất thổ cư 1.225,8m² theo của pháp luật. Ông M cho rằng cụ C và cụ T4 đã cho ông M toàn bộ thửa đất nên ông M mới có tên trong sổ quản lý đất đai của địa phương. Tuy nhiên, lời khai của ông M về việc ông đứng tên trong sổ mục kê đối với thửa đất này không thống nhất, cụ thể: Tại thông báo phản hồi ý kiến ngày 18/11/2013 ông M trình bày ngày 16/11/1998, cụ C đã cầm quyền sổ phân chia đất từ năm 1995 đến UBND phường V để chuyển quyền sử dụng đất sang tên ông M nên ông M đã chính thức có tên trong sổ của UBND phường; tuy nhiên tại Biên bản ghi lời khai ngày 13/12/2013, ông M trình bày việc ông M đứng tên trong số địa chính từ thời điểm nào thì ông M không biết, sau này khi có tranh chấp thì ông M mới biết ông đã đứng tên trong số địa chính của phường. Còn tại bản tự khai ngày 08/3/2023 ông M khai: Năm 1998 Nhà nước thực hiện công tác quản lý về đất đai, cụ C và cụ T4 đã đại diện cho gia đình phối hợp với chính quyền phường V thực hiện công tác đo vẽ, xác định ranh giới thửa đất phục vụ công tác tổng kiểm kê đất đai và xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng đất để ghi nhận vào hồ sơ quản lý đất đai của chính quyền, hai cụ đã yêu cầu chính quyền đề tên ông M là người toàn quyền sở hữu các công trình trên đất và quyền sở hữu, quản lý, sử dụng đất. Trong khi đó các nguyên đơn và UBND phường V đều xác nhận việc ông M đứng tên kê khai tại Sổ mục kê đất năm 1999 là do thời điểm này ông M đang quản lý, sử dụng nên thống nhất kê khai tên của ông M vì vậy việc ông M đứng tên trong sổ mục kê không phải là căn cứ xác định cụ C và cụ T4 đã cho đất ông M. Mặt khác, ông M trình bày, các cụ chỉ nói miệng, không có văn bản (lời khai của ông T8, bà L không được các nguyên đơn thừa nhận nên không đủ cơ sở xác định). Tại phiên tòa sơ thẩm, ông M xuất trình giấy chuyển nhượng đất ngày 29/9/2009 giữa ông T2 và ông M và trình bày đây là diện tích đất các cụ đã chia cho ông T2 và ông T2 bán lại cho ông M; tuy nhiên phía nguyên đơn xác định đây là ruộng đất canh tác các cụ đã tách sổ cho các con để đóng thuế, không phải phần đất ở (thổ cư) đang tranh chấp. Nội dung trình bày của nguyên đơn là có căn cứ bởi lẽ trong phần xác nhận của tổ trưởng tổ Đ tại giấy chuyển nhượng đất ngày 29/9/2009 cũng thể hiện việc ông T2 chuyển nhượng cho ông M diện tích đất canh tác và đầm cá. Diện tích đất chưa được cấp GCNQSD đất. Như vậy, toàn bộ diện tích thửa đất số 969 là di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C và cụ Nguyễn Thị T4 chưa phân chia. Do đó việc Tòa án cấp sơ thẩm chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn chia di sản của cụ C và cụ T4 theo quy định tại Điều 612 của BLDS 2015 là có căn cứ.

Về hàng thừa kế: Các đương sự trong vụ án đều thừa nhận hàng thừa kế thứ nhất của cụ C và cụ T4 gồm có: Bà T, ông T2, bà T3 và ông M.

Phương pháp chia: Tòa án cấp sơ thẩm xác định ông Phạm Doãn M ở trên diện tích đất tranh chấp từ lúc sinh ra đến khi bố mẹ chết đi, có công sức nhiều hơn so với các đồng thừa kế khác về sự tôn tạo, giữ gìn, trông nom đất, sự gần gũi chăm sóc, phụng dưỡng bố mẹ và nộp thuế sử dụng đất; do vậy, tính cho ông Phạm Doãn M thêm 01 suất thừa kế. Tuy nhiên thực tế vợ chồng ông M bà M1 ở trên thửa đất từ năm 1992 và đều có có công sức gìn giữ, tôn tạo đất nên Tòa án cấp sơ thẩm chỉ tính công sức gìn giữ tôn tạo cho ông M là chưa đảm bảo, cần tính công sức gìn giữ tôn tạo cho cả vợ chồng ông M bà M1 và không tính công sức cho các con ông M, bà T9 là phù hợp nên không cần thiết phải đưa các con ông M, bà T9 vào tham gia tố tụng. Theo đó di sản của hai cụ để lại là 1.275,9m² chia thành 05 phần đều nhau (mỗi phần tương đương với diện tích 255,18 m²). Ông M, Bà T, ông T2, bà T3 mỗi người được hưởng 01 suất thừa kế tương đương diện tích 255,18m². Vợ chồng ông M bà M1 được 01 suất công sức gìn giữ, tôn tạo là 255,18m² (mỗi người hưởng ½). Tại phiên tòa sơ thẩm, bà T, ông T2 và bà T3 đề nghị được nhận chung diện tích đất được chia nên bà T, ông T2 và bà T3 cùng được hưởng diện tích đất là: 255,18 m²x 3 = 765,54 m². Do trên diện tích đất tranh chấp hiện có một phần do ông M và bà M1 xây dựng công trình gồm: 01 nhà ở tường gạch, mái ngói (G1); 01 nhà phụ tường gạch, mái tôn kẽm (G2); lán bếp xà gồ, mái tôn kẽm (L); sân lát gạch đỏ (S); lối đi mặt đổ bê tông (BT); cổng inox (C). Phần còn lại trồng cây cối. Thửa đất có tường bao xung quanh. Để đảm bảo kết cấu vật kiến trúc, sự bền vững khối công trình cần chia cho ông M phần diện tích đất có các công trình này. Ông M và bà M1 là vợ chồng và hiện đang sử dụng các công trình này. Do ông M và bà M1 không hợp tác khi Tòa án tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ và định giá tài sản nên Hội đồng định giá không xác định được giá trị của các công trình. Đồng thời các đương sự cũng không yêu cầu Tòa án phân chia đối với phần giá trị của các công trình trên nên nếu sau này họ có tranh chấp thì có quyền khởi kiện yêu cầu giải quyết bằng một vụ án khác. Vì vậy, Tòa án cấp sơ thẩm đã chia cho bà T, ông T2, bà T3 phần diện tích đất có cây cối; ngoài ra trên phần đất chia cho bà T, ông T2, bà T3 còn có một phần cổng và tường do ông M và bà M1 tự ý xây dựng năm 2015 khi đất đang có tranh chấp mà không được sự đồng ý của các đồng thừa kế khác nên bà T, ông T2, bà T3 không phải trả cho ông M và bà M1 giá trị cổng và tường bao. Ông M và bà M1 có nghĩa vụ tháo dỡ phần tường bao và cổng để giao lại phần diện tích đất mà bà T, ông T2, bà T3 được chia. Tại phiên tòa sơ thẩm, bà T3 và ông T2 đề nghị được nhận dồn 02 diện tích đất S1, S3 mà Tòa án phúc thẩm chia chung thành 01 phần diện tích để thuận tiện cho việc sử dụng và đồng ý lấy giảm đi diện tích thửa S1 (105,9m2) tối đa là ½; bà T vắng mặt tại phiên tòa cũng có quan điểm thống nhất về vấn đề này. Quan điểm của nguyên đơn có lợi cho bị đơn cả về hình thể thửa đất, diện tích đất và thuận tiện cho việc sử dụng của các bên nên đề nghị Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu của phía nguyên đơn, giao vợ chồng ông M, bà M1 phần diện tích đất có công trình kiến trúc kiên cố trên đất và phần đất trống giao cho phía nguyên đơn.

Từ những phân tích trên, căn cứ khoản 2 Điều 308 Bộ luật TTDS, Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, đề nghị Hội đồng xét xử: Sửa Bản án dân sự sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19/9/2023 của Tòa án nhân dân quận Kiến An, thành phố Hải Phòng theo hướng: Vợ chồng ông Phạm Doãn M và bà Vũ Thị M1 được 01 suất công sức gìn giữ, tôn tạo là 255,18m² (mỗi người 127,59m2). Ông M được chia 01 suất thừa kế và đồng nguyên đơn bà T2, bà T3, bà T được chia 03 suất thừa kế.

Về án phí và quyền kháng cáo: Do bà M1 là người thứ ba được hưởng công sức nên không phải chịu án phí dân sự sơ thẩm. Ông M, bà T, ông T2, bà T3 là người cao tuổi nên được miễn án phí. Do bản án bị sửa nên ông M, bà M1 không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm. Các đương sự được quyền kháng cáo bản án theo quy định của pháp luật.

NHẬN ĐỊNH CỦA TÒA ÁN:

- Về quan hệ pháp luật và thẩm quyền giải quyết:

- Về thời hiệu khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế:

- Xét yêu cầu kháng cáo của bị đơn ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1 yêu cầu hủy bản án sơ thẩm vì các lý do:

- Xét yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn:

Vì các lẽ trên,

QUYẾT ĐỊNH:

Căn cứ vào khoản 5 Điều 26; điểm b khoản 1 Điều 38; khoản 1 Điều 147; Điều 148; khoản 2 Điều 308; khoản 1 Điều 309 của Bộ luật Tố tụng dân sự;

Căn cứ các điều 634; 636; 637; 638; 639; 677; 678; 679; 688 của Bộ luật Dân sự năm 1995;

Căn cứ Điều 623; điểm d khoản 1 Điều 688 của Bộ luật Dân sự 2015

Căn cứ các điều 95, 99, 167 và điểm d khoản 1 Điều 169 Luật đất đai;

Căn cứ điểm đ khoản 1 Điều 12; khoản 2 Điều 29 Nghị quyết số 326/2016/ UBTVQH14 ngày 30 tháng 12 năm 2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án,

X: Chấp nhận một phần kháng cáo của bị đơn ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1.

Sửa Bản án sơ thẩm số 14/2023/DS-ST ngày 19 tháng 9 năm 2023 của Tòa án nhân dân quận Kiến An, thành phố Hải Phòng.

1. Chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn chia di sản thừa kế của cụ Phạm Doãn C và cụ Nguyễn Thị T4 là quyền sử dụng 1.275,9m2 đất tại thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng theo pháp luật.

1.1. Bị đơn ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1 được quyền sử dụng diện tích đất 551,47m2 đất (trong đó phần của bà M1 được quyền sử dụng 127,59m2 đất) thuộc thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng bao gồm các mốc 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 8-1, 19, 20, 21, 1 (ký hiệu thửa S1). Trên đất có các tài sản: 01 nhà ở (G1); 01 nhà phụ (G2); lán bếp xà gồ, mái tôn kẽm (L); sân lát gạch đỏ (S). Các tài sản này thuộc quyền sở hữu của ông Phạm Doãn M và bà Vũ Thị M1.

1.2. Các nguyên đơn bà Phạm Thị T, ông Phạm Văn T1, bà Phạm Thị T3 được quyền sử dụng chung diện tích đất 724,43 m2 (trong đó bà Phạm Thị T, ông Phạm Văn T1, bà Phạm Thị T3 mỗi người được quyền sử dụng 241,47 m2 đất) tại thửa đất số 969, tờ bản đồ số 06; địa chỉ: Tổ Đ (trước là cụm Đ), phường V, quận K, thành phố Hải Phòng bao gồm các mốc 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 8-1, 8 (ký hiệu thửa S2). Trên đất có một phần cổng, một phần ngõ bê tông, tường bao và cây cối.

1.3. Diện tích đất các đương sự được hưởng thừa kế có sơ đồ, mốc giới kèm theo. Các bên đương sự có quyền liên hệ với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để kê khai, đăng ký quyền sử dụng đất và đề nghị cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với diện tích đất được phân chia theo quy định của pháp luật.

1.4. Buộc bị đơn là ông Phạm Doãn M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan là bà Vũ Thị M1 phải tháo dỡ phần cổng, ngõ bê tông và tường bao đối với phần diện tích đất mà bà T, ông T1 và bà T3 được giao.

2. Về án phí:

- Về án phí dân sự sơ thẩm: Bà M1 không phải chịu án phí dân sự sơ thẩm. Ông T1, bà T, bà T3 và ông M là người cao tuổi được miễn án phí dân sự sơ thẩm.

- Về án phí dân sự phúc thẩm: Bị đơn ông M và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan bà Vũ Thị M1 không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm. Trả lại bà Vũ Thị M1 số tiền tạm ứng án phí phúc thẩm đã nộp là 300.000 đồng theo Biên lai thu tiền tạm ứng án phí số 0003833 ngày 28/9/2023 của Chi cục Thi hành án dân sự quận Kiến An, thành phố Hải Phòng.

3. Trường hợp bản án được thi hành theo quy định tại Điều 2 của Luật Thi hành án dân sự thì người được thi hành án dân sự, người phải thi hành án dân sự có quyền thoả thuận thi hành án, quyền yêu cầu thi hành án, tự nguyện thi hành án hoặc bị cưỡng chế thi hành án theo quy định tại các điều 6, 7, 7a và 9 của Luật Thi hành án dân sự, thời hiệu thi hành án được thực hiện theo quy định tại Điều 30 của Luật Thi hành án dân sự.

Bản án phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày tuyên án.