Bản án 72/2020/DS-PT — Tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất

[1]. Về tố tụng: Tòa án cấp sơ thẩm cơ bản thực hiện đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự trong việc thụ lý, xác định thẩm quyền, xác định tư cách người tham gia tố tụng, thu thập và giao nộp chứng cứ, hòa giải… tuy nhiên còn một số thiếu sót trong quá trình giải quyết vụ án. Một số người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan; Đại diện Ủy ban nhân dân huyện H vắng mặt. Căn cứ Điều 296 Bộ luật Tố tụng dân sự, Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt theo quy định. Đơn kháng cáo của bị đơn gửi trong thời hạn luật định, được cấp phúc thẩm chấp nhận.

[2]. Về nội dung.

[2.1]. Về yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Nguồn gốc diện tích 425m2, tại Bản đồ số 17, Thửa số 26 của xã H là của cụ Lê Văn Tiếu, cụ Bùi Thị Ngọ, cụ Hoàng Thị Điếm và là tài sản chung của ba cụ. Quyền sử dụng đất của các cụ được ghi nhận tại Bản đồ địa chính 299, do Tổng cục địa chính đo vẽ năm 1985. Sau đó, quá trình thực hiện Đề án 68 của tỉnh Nam Định, về việc chia lại ruộng cho các hộ sản xuất nông nghiệp, diện tích thổ đất trên đã được cân đối vào tiêu chuẩn ruộng nông nghiệp của các cụ. Năm 1994, cụ Ngọ chết, năm 1996 cụ Tiếu chết, trước khi chết hai cụ không để lại di chúc. Do vậy, một phần diện tích đất này là di sản thừa kế của hai cụ để lại và được chia theo pháp luật, cụ Ngọ không có con và chết trước cụ Tiếu, nên cụ Tiếu là người được hưởng kỷ phần của cụ Ngọ, đến năm 1996 cụ Tiếu chết. Vì vậy, phần di sản thừa kế của cụ Tiếu trong khối tài sản chung, thì những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất bao gồm cụ Hoàng Thị Điếm (chết năm 2019) và các con chung được hưởng theo quy định của Bộ luật Dân sự 1995. Theo quy định tại Công văn số 1427/CV/ĐC ngày 13/10/1995 và Thông tư số 346 ngày 16/3/1998 của Tổng cục địa chính, thì việc kê khai, xin cấp GCNQSDĐ, trong trường hợp này cần có văn bản phân chia di sản thừa kế, nếu một trong các đồng thừa kế tự ý kê khai, thì việc kê khai không đảm bảo cơ sở pháp lý để cấp GCNQSDĐ cho người kê khai. Từ năm 1996 trở về trước, ba cụ chưa có sự thống nhất và định đoạt phân chia khối tài sản chung. Sau khi cụ Tiếu và cụ Ngọ chết, ông Quyết đi kê khai đăng ký, được UBND huyện H cấp GCNQSDĐ vào ngày 20/11/1999. Căn cứ hồ sơ do UBND huyện H cung cấp, ông Quyết chỉ có đơn kê khai, không được sự đồng ý của cụ Điếm (lúc còn sống) và các chị em trong gia đình, không có văn bản phân chia tài sản. Mặt khác, tại hồ sơ cấp đất cho hộ ông Quyết thể hiện, nguồn gốc đất xin cấp GCNQSDĐ là do Nhà nước công nhận quyền sử dụng, không phải do nhận chuyển nhượng. Mặc dù, quá trình giải quyết vụ án vợ chồng ông Quyết và bà Hòa đều xác định, diện tích đất nhận chuyển nhượng của cụ Tiếu và cụ Ngọ từ năm 1990, với giá là 170.000 đồng, nhưng không có giấy tờ chứng minh về việc mua bán, chuyển nhượng này. Mặt khác, toàn bộ các thành viên trong gia đình, trong đó có vợ chồng ông Quyết khẳng định, năm 1996, anh em góp tiền và công sức vào làm nhà cho bố mẹ là cụ Tiếu và cụ Điếm để ở. Ông Quyết cho rằng ông nhận chuyển nhượng đất từ năm 1990 từ cụ Tiếu và cụ Ngọ, trong khi đó cụ Điếm còn sống ở tại đất này không biết việc giao dịch diễn ra như thế nào và vào thời điểm nào. Năm 2001, khi biết ông Quyết được cấp GCNQSDĐ, cụ Điếm và các đồng thừa kế đã làm đơn phản đối gửi UBND xã H và Đài tiếng nói Việt Nam. Như vậy, UBND huyện H chưa tuân thủ đúng trình tự, thủ tục cấp GCNQSDĐ, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của những người cùng hàng thừa kế với ông Quyết. Căn cứ Điều 34 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, khoản 4 Điều 32 Luật Tố tụng hành chính năm 2015. Tòa án cấp sơ thẩm chấp nhận yêu cầu của ông Lê Văn T, hủy GCNQSDĐ, cấp cho hộ ông Lê Văn Q ngày 20/11/1999 của UBND huyện H là có căn cứ, đúng pháp luật.

[2.2]. Về yêu cầu chia di sản thừa kế.

[2.2.1]. Về thời hiệu: Thửa đất số 26 tờ bản đồ số 17 của xã H, huyện H, có diện tích là 425m2, nguồn gốc của cụ Lê Văn Tiếu, cụ Bùi Thị Ngọ và cụ Hoàng Thị Điếm. Cụ Ngọ chết năm 1994, cụ Tiếu chết năm 1996, cụ Điếm chết ngày 15/01/2019. Các cụ Tiếu, cụ Ngọ, cụ Điếm (quá trình giải quyết vụ án cụ Điếm chết năm 2019) không để lại di chúc, anh em chưa có phân chia di sản thừa kế. Căn cứ khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự, thời hiệu để người yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản… Do vậy, việc ông Lê Văn T, những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, yêu cầu chia di sản thừa kế cụ Tiếu, cụ Ngọ, cụ Điếm là còn thời hiệu theo quy định của pháp luật.

[2.2.2]. Về hàng thừa kế: Cụ Lê Văn Tiếu có hai vợ. Vợ cả là cụ Bùi Thị Ngọ không có con chung. Vợ hai là cụ Hoàng Thị Điếm, giữa cụ Tiếu và cụ Điếm có 6 người con chung gồm: Bà Lê Thị N, bà Lê Thị T, ông Lê Văn Q, ông Lê Thế M, ông Lê Văn T, ông Lê Văn Quý. Ông Lê Văn Quý chết năm 2009, ông Qúy có vợ là bà Vũ Thị T và hai con là anh Lê Song H, chị Lê Thị H. Căn cứ Điều 651, 652 Bộ luật Dân sự thì bà Thim, anh Hào, chị Huế là người thừa kế quyền và nghĩa vụ của ông Quý, cụ thể: khi cụ Tiếu chết năm 1996 thì ông Quý còn sống được hưởng di sản của cụ Tiếu, đến năm 2009 ông Quý chết di sản chưa được phân chia, thì bà Thim, anh Hào, chị Huế hàng thừa kế thứ nhất được hưởng di sản của ông Quý đối với phần di sản của cụ Tiếu; năm 2019 cụ Điếm chết, do ông Quý chết trước, thì anh Hào và chị Huế được hưởng thừa kế thế vị đối với phần di sản của cụ Điếm. Ngoài ra, cụ Tiếu và cụ Điếm không có người con nào khác. Vì vậy, hàng thừa kế thứ nhất gồm: Bà Lê Thị N; bà Lê Thị T; ông Lê Văn Q; ông Lê Thế M; ông Lê Văn T; bà Vũ Thị T, anh Lê Song H, chị Lê Thị H. Tòa án cấp sơ thẩm xác định là đúng quy định của pháp luật.

[2.2.3]. Về di sản thừa kế: Cụ Lê Văn Tiếu có hai vợ, vợ cả là cụ Bùi Thị Ngọ không có con chung, vợ thứ hai là cụ Hoàng Thị Điếm có 06 người con chung. Cả ba cụ cùng sống chung một nhà trên cùng thổ đất. Khi còn sống cụ Tiếu, cụ Ngọ, cụ Điếm có một thổ đất có diện tích 410m2 tại Bản đồ số 17, Thửa số 26 của xã H. Hiện nay vợ chồng ông Quyết, bà Hòa đang sử dụng. Thổ đất có nguồn gốc của cụ Lý Ruân (bố đẻ ra cụ Tiếu) chỉ có khoảng ¼ thổ đất, còn lại cụ Tiếu mua của những người khác ¾ thổ đất. Cụ Tiếu và cụ Ngọ chết không để lại di chúc. Các tài sản trên thửa đất do ông Quyết, bà Hòa và ông Mạnh xây dựng chứ không phải của các cụ xây dựng. Theo Bản đồ địa chính xã H thì diện tích đất là 410m2, nhưng đến năm 1999, ông Lê Văn Q được cấp GCNQSDĐ, diện tích là 425m2. Như vậy, di sản thừa kế là diện tích đất 425m2, Tòa án cấp sơ thẩm xác định là có căn cứ.

[2.2.4]. Về phân chia di sản: Cụ Tiếu, cụ Ngọ và cụ Điếm chết không để lại di chúc, việc chia thừa kế được chia theo pháp luật. Căn cứ Điều 651 Bộ luật Dân sự, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất đều được hưởng quyền thừa kế như nhau. Di sản thừa kế là quyền sử dụng đất diện tích đất 425m2, hiện nay vợ chồng ông Quyết đang sử dụng. Về nguyên tắc chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, mỗi kỷ phần thừa kế sẽ được hưởng tương ứng theo pháp luật. Tuy nhiên, căn cứ đơn đề nghị ngày 13/4/2019, ông Lê Văn T, bà Lê Thị N, bà Lê Thị T, bà Vũ Thị T, ông Lê Thế M đã thống nhất, chỉ yêu cầu chia một phần di sản thừa kế là diện tích đất, vị trí nằm ở phía Nam của thửa đất, đây là diện tích đất khi cụ Điếm còn sống ở trên ngôi nhà nằm trên diện tích đất này. Căn cứ đề nghị của ông Tính và những người liên quan đứng về phía ông Tính, trên cơ sở vị trí, hiện trạng của thửa đất, sự tự nguyện. Xét thấy, ông Tính và những người liên quan là tự nguyện chỉ nhận một phần nhỏ di sản, không trái quy định của pháp luật. Tòa án cấp sơ thẩm đã chấp nhận sự tự nguyện, giao phần diện tích đất 87m2 là đúng quy định của pháp luật.

[2.2.5]. Đối với các tài sản trên đất: Tất cả các công trình xây dựng gồm Nhà ở, Sân bê tông, Bể nước, Cổng và tường rào, Giếng khoan… do vợ chồng ông Quyết xây dựng, nằm trên phần diện tích đất giao cho ông Quyết, các đương sự không có tranh chấp, không xem xét giải quyết. Đối với căn nhà cụ Điếm sử dụng khi còn sống, nằm trên phần diện tích đất giao cho ông Tính và những người liên quan đứng về phía ông Tính. Nguồn gốc ngôi nhà do ông Mạnh xây dựng năm 1978, đến năm 1993 ông Mạnh giao lại nhà cho ông Quyết sử dụng. Hai bên thỏa thuận bằng miệng, nội dung ông Quyết đưa 03 tấn vôi cho ông Mạnh, nhưng sau đó ông Quyết không có 03 tấn vôi, nên thay thế bằng 1.200 viên gạch của bố vợ ông Quyết cho, chứ không có tiền hay tài sản gì khác. Việc giao nhà và nhận 1.200 viên gạch với nhau không có văn bản giấy tờ gì. Ông Quyết thừa nhận, ngôi nhà cấp 4 cụ Điếm sử dụng là do ông Mạnh xây dựng từ năm 1978. Năm 1985, ông Mạnh bán cho với giá 1.000.000đồng, sử dụng được 10 năm có sửa chữa lại. Ông Quyết xác định ngôi nhà này mua lại của ông Mạnh và để cho cụ Điếm sử dụng. Việc mua bán, đổi vật liệu xây dựng lấy ngôi nhà giữa ông Mạnh và ông Quyết không có giấy tờ gì. Thời điểm hiện tại trị giá ngôi nhà không lớn, phần diện tích đất là di sản thừa kế giao cho ông Quyết có giá trị quyền sử dụng đất cao gấp nhiều lần, quyền lợi ông Quyết được phân chia đã đảm bảo kể cả về phần công sức, không ảnh hưởng đến thực trạng ông Quyết đang sử dụng. Vì vậy, Tòa án cấp sơ thẩm giao ngôi nhà này cho ông Tính và những người liên quan đứng về phía ông Tính là phù hợp.

[3]. Xét kháng cáo của bị đơn: Việc ông Quyết và bà Hòa cho rằng, năm 1994 đã được cụ Lê Văn Tiếu làm đơn chuyển giao toàn bộ nhà đất, năm 1999 được UBND huyện H cấp GCNQSDĐ, hơn 25 năm được chuyển giao đất cho vợ chồng và 20 năm được cấp GCNQSDĐ, trong gia đình không hề có tranh chấp hay xảy ra va chạm về đất đai, bà Vũ Thị T không có quyền đòi quyền lợi, anh Lê Song H và chị Lê Thị H chỉ là một được hưởng quyền lợi trong vụ án theo quyền thừa kế thế vị. Xét thấy, các quan điểm kháng cáo là không có cơ sở, không được chấp nhận như nhận định tại Mục [2]. Hội đồng xét xử không chấp nhận kháng cáo của bị đơn, giữ nguyên bản án sơ thẩm.

[4]. Quan điểm đề nghị của đại diện Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Hà Nội: Xét thấy, các căn cứ và lập luận của Kiểm sát viên tại phiên tòa là có cơ sở, được chấp nhận.

[5]. Về án phí phúc thẩm: Bị đơn kháng cáo tuy không được chấp nhận nhưng xét ông Quyết và bà Hòa là người cao tuổi, nên Hội đồng xét xử miễn án phí phúc thẩm cho ông Quyết, bà Hòa theo quy định của pháp luật.