Bản án 54/2019/DS-ST — Tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất

[1] Tại Đơn khởi kiện đề ngày 25-02-2019 và Biên bản lấy lời khai của đương sự ngày 21-3-2019 (BL 01-03, 65-66) nguyên đơn ông M khởi kiện yêu cầu Tòa án xác định phần đất rẫy tại thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, diện tích khoảng 4.702m2, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng là di sản thừa kế do cụ Q chết để lại và chia thừa kế theo pháp luật đối với di sản này cho các đồng thừa kế của cụ Q được hưởng; yêu cầu chia đất đều cho các đồng thừa kế được nhận hiện vật. Tòa án xác định quan hệ pháp luật “Tranh chấp về thừa kế tài sản” là đúng theo quy định tại khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015.

[2] Trong vụ án có đương sự ở nước ngoài (người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan ông LQ5 có địa chỉ cư trú ở Úc), việc tranh chấp giữa các đương sự có liên quan đến quyền thừa kế đối với tài sản là bất động sản nằm trên lãnh thổ Việt Nam của đương sự ở nước ngoài. Do vậy, Toà án nhân dân tỉnh Sóc Trăng thụ lý, xét xử vụ án là đúng thẩm quyền theo quy định tại khoản 3 Điều 35, điểm c khoản 1 Điều 37, điểm a khoản 1 Điều 470 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015.

[3] Cụ P chết ngày 27-3-1983 và cụ Q chết ngày 23-5-2013, đến ngày 27-02-2019 nguyên đơn ông M khởi kiện yêu cầu chia thừa kế đối với tài sản của cụ P và cụ Q chết để lại là vẫn còn trong thời hiệu khởi kiện được quy định tại khoản 1 Điều 623, khoản 1 Điều 688 Bộ luật Dân sự năm 2015 và hướng dẫn tại Mục I Công văn số 01/GĐ-TANDTC ngày 05-01-2018 của Tòa án nhân dân tối cao.

[4] Tại phiên tòa sơ thẩm, các đương sự: LQ; LQ1; LQ2; LQ3; LQ4; LQ5 và LQ6 vắng mặt nhưng có người đại diện là ông M tham gia, các đương sự: LQ8 và LQ10 vắng mặt nhưng có người đại diện là ông LQ7 và ông LQ9 tham gia, còn các đương sự: LQ11; LQ12; LQ13; LQ14 và LQ15 đã được Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ hai để tham gia phiên tòa nhưng vắng mặt không lý do và không thuộc trường hợp bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan, việc vắng mặt của họ cũng không ảnh hưởng đến việc xét xử. Do vậy, Hội đồng xét xử căn cứ các Điều 227, 228 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, tiến hành xét xử vụ án.

[1] Các đương sự thống nhất diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2 có nguồn gốc do cụ P và cụ Q tạo lập được khi cụ P và cụ Q còn sống, vẫn chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; lúc sinh thời cụ P (chết ngày 27-3-1983) và cụ Q (chết ngày 23-5-2013) có tất cả 10 người con chung, gồm các ông bà: LQ, LQ1, LQ5, LQ6, M, LQ2, N, LQ3, LQ4 và O, trong đó bà O chết ngày 04-3-2013, trước khi chết bà O có chồng là ông LQ7, giữa bà O và ông LQ7 có tất cả 03 người con chung là ông LQ8, ông LQ9 và cháu LQ10; cụ P và cụ Q không có con riêng và con nuôi, cha mẹ của cụ P và cụ Q đã chết hết; bà O cũng không có con riêng và con nuôi. Như vậy, hàng thừa kế thứ nhất của cụ P và cụ Q được xác định là các ông, bà: LQ, LQ1, LQ5, LQ6, M, LQ2, N, LQ3, LQ4 và O (chết ngày 04-3-2013) đều là người thừa kế và thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cụ P và cụ Q. Cụ Q là người thừa kế và thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cụ P. Do bà O chết sau cụ P nên đối với phần di sản của cụ P chết để lại (nếu có) mà lẽ ra bà O được hưởng thừa kế nhưng chưa được hưởng do chưa giải quyết phân chia thừa kế thì chồng và các con bà O gồm ông LQ7, ông LQ8, ông LQ9 và cháu LQ10 được hưởng thừa kế của bà O (theo diện thừa kế chuyển tiếp); bà O chết trước cụ Q nên đối với phần di sản của cụ Q chết để lại (nếu có) mà lẽ ra bà O được hưởng thừa kế nếu bà O còn sống thì các con bà O gồm ông LQ8, ông LQ9 và cháu LQ10 được hưởng thừa kế theo pháp luật của cụ Q (theo diện thừa kế thế vị).

[2] Các đương sự thống nhất diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2 hiện nay do ông N và vợ là bà LQ11 và các con là bà LQ12, ông LQ13, ông LQ14 và LQ15 trực tiếp quản lý, sử dụng, không có chuyển nhượng, cầm cố, thế chấp cho người nào khác.

[3] Các đương sự thống nhất số đo, diện tích đo đạc thực tế, tài sản trên đất và giá trị tài sản tranh chấp theo Biên bản (V/v xem xét, thẩm định tại chỗ phục vụ cho định giá), Sơ đồ hiện trạng thửa đất và Biên bản định giá tài sản được lập cùng ngày 14-5-2019 (BL 262-272), cụ thể tài sản tranh chấp là quyền sử dụng đất có diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng; có tứ cận hướng Đông giáp bờ kênh thủy lợi số đo 81,68m, hướng Tây giáp đất R, R1, R2 số đo 45,94m + 35,28m, hướng Nam giáp lối đi số đo 58,42m, hướng Bắc giáp đất R3 số đo 52,44m; có giá trị 4.547,6m2 x 35.000đồng/m2 = 159.166.000đồng (trong đó có phần đất ao diện tích 3.146,3m2 có cùng đơn giá 35.000đồng/m2); có các tài sản trên đất gồm dừa loại A 04 cây, dừa loại B 04 cây, dừa loại C 06 cây (tổng giá trị cây trồng là 2.200.000đồng) và 01 cái chuồng bò không còn giá trị sử dụng.

[4] Những tình tiết, sự kiện nêu trên các bên đương sự trong vụ án không phải chứng minh theo quy định điểm a khoản 1 và khoản 2 Điều 92 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015.

[5] Theo kết quả định giá ngày 14-5-2019 giá trị tài sản tranh chấp 4.547,6m2 là 159.166.000 đồng, nhưng trong quá trình giải quyết vụ án cũng như tại phiên tòa nguyên đơn M tự nguyện đưa ra giá trị tài sản tranh chấp 4.547,6m2 là 3.000.000.000đồng còn bị đơn N thì không có ý kiến về tài sản tranh chấp do nguyên đơn M đưa ra vì bị đơn N đề nghị không chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn M. Tuy nhiên, tại phiên tòa người đại diện của bị đơn N trình bày: Nếu Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn M thì đề nghị chia cho bị đơn N 50% tài sản là phần của cụ Q, còn lại 50% chia làm 12 phần, bị đơn N được hưởng 03 phần (gồm 01 phần của cụ Q, 01 phần của bị đơn N và 01 phần do bị đơn N có công cải tạo, gìn giữ đất hơn 30 năm) còn lại 09 phần chia cho các anh, chị, em của bị đơn N. Bị đơn N đồng ý nhận giá trị theo giá 3.000.000.000đồng do nguyên đơn M đưa ra và bị đơn N đồng ý giao đất cho nguyên đơn M. Điều này đã thể hiện bị đơn N đồng ý tổng giá trị tài sản tranh chấp trong vụ án là 3.000.000.000đồng. Do đó, Hội đồng xét xử xác định giá trị tài sản tranh chấp trong vụ án là quyền sử dụng đất diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng là 3.000.000.000đồng là phù hợp với quy định của pháp luật và có lợi cho các đồng thừa kế khác trong vụ án.

[6] Theo nguyên đơn M, vào năm 2008 cụ Q có tự tay viết “Văn bản di chúc đề ngày 09-9-2008” (BL 122) có nội dung là phân chia diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2, trong đó dành diện tích 02 công chia cho ông LQ6, phần diện tích còn lại chia cho nguyên đơn M, ông LQ2 và bị đơn N. Tuy nhiên, tại phiên tòa các đương sự đều thừa nhận sau khi cụ P chết vào năm 1983 (không để lại di chúc) thì cụ Q đã đứng ra chia tài sản cho các con trước khi lập di chúc ngày 09-9-2008, còn diện tích đất 4.547,6m2 đang tranh chấp hiện nay là chưa chia, việc lập di chúc ngày 09-9-2008 là để xác định lại tài sản đã chia trước đây. Tại phiên tòa, nguyên đơn M yêu cầu chia theo pháp luật, không yêu cầu xem xét về di chúc và bị đơn N cũng không yêu cầu xem xét về di chúc này. Nên Hội đồng xét xử không đặt ra xem xét đối với di chúc ngày 09-9-2008 của cụ Q. Như vậy, có cơ sở xác định quyền sử dụng đất diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng là di sản của cụ P và cụ Q chết để lại chưa chia.

[7] Theo bị đơn N, vào năm 2006 cụ Q có lập “Giấy giao đất ngày 24-12-2006” (BL 121) có nội dung giao lại cho bị đơn N diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2 với sự chứng kiến của bà LQ3 và 02 người làm chứng là ông LC1 và ông LC. Như đã phân tích ở phần trên, diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2 là tài sản chung của vợ chồng cụ P và cụ Q nên sau khi cụ P chết thì việc định đoạt tài sản này phải được sự đồng ý của những người thừa kế của cụ P; Giấy giao đất ngày 24-12-2006 không có công chứng, chứng thực và sau đó bị đơn N cũng chưa đăng ký quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật, tại thời điểm đó cụ Q chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Do đó, Giấy giao đất ngày 24-12-2006 là không phù hợp theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, việc cụ Q giao 4.547,6m2 đất cho bị đơn N là ý chí tự nguyện của cụ Q, việc cụ Q giao đất cho bị đơn N là phù hợp với tình hình sử dụng ruộng đất trong gia đình ở địa phương. Thực tế phần đất trên cụ Q đã giao cho bị đơn N sử dụng từ năm 1988 do bị đơn N sống chung với cụ Q, đến năm 1993 bị đơn N đã đứng tên trong sổ quản lý đất đai ở địa phương (sổ mục kê, bản đồ địa chính) và bị đơn N sử dụng liên tục đến nay, tại phiên tòa nguyên đơn M cũng thừa nhận điều này và tại Văn bản số 109 ngày 05-9-2019 của Phòng Tài nguyên mà Môi trường huyện A, tỉnh Sóc Trăng (BL 153) cũng xác định vấn đề này. Việc cụ Q lập Giấy giao đất ngày 24-12-2006 cho bị đơn N là để xác định lại ý chí của cụ Q. Do đó, Hội đồng xét xử xác định quyền sử dụng đất diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng có 50% (2.273.8m2) là di sản của cụ Q đã giao cho bị đơn N, còn lại 50% (2.273.8m2) là di sản của cụ P chết để lại chưa chia.

[8] Tại Văn bản số 109/PTNMT ngày 05-9-2019 (BL 153) Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện A được giao quyền thay mặt cho Ủy ban nhân dân huyện A cung cấp thông tin quản lý đất đai cho Tòa án (BL 158) thì diện tích đất tranh chấp 4.547,6m2 đủ điều kiện để được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên có cơ sở để Tòa án giải quyết chia thừa kế theo pháp luật cho các đồng thừa kế của cụ P và cụ Q theo quy định tại Thông tư số 81/TANDTC ngày 24-7-1981 của Tòa án nhân dân tối cao và Bộ luật Dân sự năm 2005 (tương ứng là Bộ luật Dân sự năm 2015).

[9] Trong quá trình giải quyết vụ án cũng như tại phiên tòa nguyên đơn M không thừa nhận chữ ký trong Giấy giao đất ngày 24-12-2006 là của cụ Q, nhưng nguyên đơn M không yêu cầu giám định. Đây là chứng cứ do bị đơn đưa ra, nguyên đơn phản đối thì phải có nghĩa vụ chứng minh, nhưng nguyên đơn không yêu cầu giám định thì phải chịu hậu quả pháp lý về chứng cứ này do bị đơn đưa ra.

[10] Kiểm sát viên đề nghị chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn M, xác định di sản của cụ P và cụ Q là quyền sử dụng đất diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng 50% (2.273.8m2) là di sản của cụ Q đã giao cho bị đơn N, còn lại 50% (2.273.8m2) là di sản của cụ P chết để lại chưa chia, phần di sản của cụ P được xem xét chia theo pháp luật cho các đồng thừa kế. Riêng đối với phần di sản của cụ Q là 2.273,8m2 xem xét chia làm 02 phần bằng nhau cho bị đơn N và ông LQ6 theo di chúc ngày 09-9-2008 của cụ Q vì trong di chúc có đoạn: “Má có ý kiến N chia cho LQ6 2 công đất rẫy…”. Xét đề nghị này của Kiểm sát viên, Hội đồng xét xử nhận thấy: Như đã phân tích tại mục [6] phần trên thì di chúc ngày 09-9-2008 của cụ Q lập chỉ để xác định lại việc cụ Q đã chia tài sản cho các con trước đó sau khi cụ P chết, trong quá trình giải quyết vụ án cũng như tại phiên tòa các đương sự không đặt vấn đề về phân chia theo di chúc, phần đất rẫy cụ Q đã cho bị đơn N trước khi chia đất cho các con. Trong di chúc có đoạn: “Má có ý kiến N chia cho LQ6 2 công đất rẫy…” là cụ Q động viên bị đơn N chia cho ông LQ6, còn việc có chia hay không là quyền của bị đơn N và tại phiên tòa bị đơn N không đồng ý chia cho ông LQ6. Do đó, Hội đồng xét xử không chấp nhận đề nghị này của Kiểm sát viên.

[11] Từ những căn cứ đánh giá, phân tích như trên, Hội đồng xét xử chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn M. Xác định, quyền sử dụng đất diện tích 4.547,6m2, thuộc thửa đất số 91, tờ bản đồ số 40, tọa lạc tại ấp C, xã B, huyện A, tỉnh Sóc Trăng có 50% (2.273.8m2) thuộc quyền quản lý sử dụng của bị đơn N, tương ứng với giá trị 1.500.000.000đồng, còn lại 50% (2.273.8m2) tương ứng với giá trị 1.500.000.000đồng là di sản của cụ P được xem xét chia theo pháp luật, cụ thể như sau:

[11.1] Hàng thừa kế của cụ P gồm có cụ Q và 10 người con của cụ P và cụ Q gồm các ông bà: LQ, LQ1, LQ5, LQ6, M, LQ2, N, LQ3, LQ4 và O (do bà O đã chết nên chồng và các con của bà O được hưởng phần thừa kế).

[11.2] Di sản 2.273.8m2 của cụ P chết để lại tương ứng với giá trị 1.500.000.000đồng được chia làm 12 kỷ phần bằng nhau tương ứng giá trị mỗi kỷ phần 125.000.000đồng, gồm: Cụ Q 01 kỷ phần, các đồng thừa kế khác mỗi người 01 kỷ phần, riêng bị đơn N được chia 02 kỷ phần vì có công cải tạo, gìn giữ di sản từ năm 1988 cho đến nay. Như vậy, di sản của cụ P chết để lại là 2.273,8m2 tương ứng với giá trị 1.500.000.000đồng được chia như sau: Bị đơn N được chia 03 kỷ phần tương ứng giá trị 375.000.000đồng (01 kỷ phần của cụ Q; 01 kỷ phần của bị đơn N và 01 kỷ phần do bị đơn N có công cải tạo, gìn giữ di sản), còn lại 09 kỷ phần mỗi kỷ phần tương ứng với giá trị 125.000.000đồng được chia cho các đồng thừa kế khác của cụ P.

[11.3] Nguyên đơn M yêu cầu được nhận toàn bộ phần đất và trả giá trị cho các đồng thừa kế khác và bị đơn N cũng đồng ý giao đất cho nguyên đơn M và nhận giá trị. Xét thấy, phần đất tranh chấp có tổng diện tích 4.547,6m2 nhưng trong đó diện tích ao là 3.146,3m2, nếu chia bằng hiện vật thì các bên đương sự sẽ gặp khó khăn trong sử dụng. Do đó, Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn M và ý kiến của bị đơn N, giao toàn bộ diện tích 4.547,6m2 cho nguyên đơn M quản lý, sử dụng, nguyên đơn M trả lại giá trị cho các đồng thừa kế khác, cụ thể: Trả cho bị đơn N (1.500.000.000đồng + 375.000.000đồng) là 1.875.000.000đồng, trả cho các ông bà: LQ, LQ1, LQ5, LQ6, LQ2, LQ3, LQ4 và O mỗi người 01 kỷ phần tương ứng với giá trị 125.000.000đồng (do bà O đã chết nên chồng và các con của bà O được nhận 01 kỷ phần của bà O).

[12] Đối với các tài sản trên đất gồm dừa loại A 04 cây, dừa loại B 04 cây, dừa loại C 06 cây do bị đơn N trồng, tại phiên tòa bị đơn N yêu cầu nguyên đơn M trả giá trị tổng cộng là 2.200.000đồng theo kết quả định giá, nguyên đơn M đồng ý trả giá trị cây trồng là 2.200.000 đồng cho bị đơn N, nên Hội đồng xét xử ghi nhận sự tự thỏa thuận này của nguyên đơn M và bị đơn N.

[13] Về chi phí đo đạc, thẩm định, định giá tài sản tổng cộng 8.020.000đồng: Các đương sự mỗi người phải chịu tương ứng 802.000đồng theo quy định tại khoản 2 Điều 157 và khoản 2 Điều 165 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015; do nguyên đơn M đã nộp tạm ứng trước toàn bộ chi phí này nên các đương sự khác phải có nghĩa vụ nộp để hoàn trả lại cho nguyên đơn M.

[14] Về án phí dân sự sơ thẩm: Các đương sự mỗi người phải chịu án phí tương ứng với giá trị phần di sản được hưởng, riêng ông LQ6 do mất năng lực hành vi dân sự nên được miễn nộp toàn bộ án phí dân sự sơ thẩm theo quy định tại khoản 2 Điều 147 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015; khoản 1 Điều 12 và khoản 7 Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30-12-2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án.

[15] Từ những căn cứ nêu trên, Hội đồng xét xử chấp nhận một phần đề nghị của Luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho nguyên đơn M và chấp nhận một phần đề nghị của Kiểm sát viên.