Bản án 13/2023/HNGĐ-ST — Vụ án ly hôn về bạo lực gia đình

[1] Về thủ tục tố tụng: Bà Chu Thị D có đơn khởi kiện yêu cầu giải quyết về quan hệ hôn nhân, trong khi nguyên đơn và bị đơn ông Nguyễn Văn B đều cư trú tại thị trấn H, huyện H, tỉnh Lạng Sơn nên xác định quan hệ tranh chấp của vụ án là Ly hôn và thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn theo quy định tại khoản 1 Điều 28, các Điều 35, 39 của Bộ luật Tố tụng Dân sự.

[2] Tại phiên tòa, nguyên đơn và bị đơn đều có đơn xin xét xử vắng mặt, hồ sơ thể hiện đã có lời khai, lời trình bày ý kiến, yêu cầu nên việc xét xử vắng mặt không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án theo quy định tại khoản 2 Điều 227, khoản 1 Điều 228 của Bộ luật Tố tụng dân sự.

[3] Xem xét yêu cầu khởi kiện, về quan hệ hôn nhân: Căn cứ vào lời khai, lời trình bày, sự thừa nhận của các bên, chứng cứ do đương sự cung cấp và các tài liệu do Toà án thu thập; có đủ cơ sở để xác định bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B trước khi kết hôn có được tự do tìm hiểu, tự nguyện kết hôn và được hai bên gia đình tổ chức hôn lễ theo phong tục tập quán của địa phương với nhau năm 1986 (vợ chồng không nhớ ngày, nhưng khoảng trước tháng 11/1986 bởi vì người con trai đầu hạ sinh ngày 06/7/1987).

[4] Hai vợ chồng đều tự trình bày được đi đăng ký kết hôn tại Công an huyện H, tỉnh Lạng Sơn khoảng tháng 11 năm 1986 do lúc đó cả hai đều là công nhân của Lâm trường H, tuy nhiên do thời gian đã lâu và sau đó bà Chu Thị D đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài từ năm 2004 đến năm 2015 mới về, nên đã làm thất lạc Giấy đăng ký kết hôn. Tòa án tiến hành xác minh, theo Biên bản ngày 10/7/2023 có xác nhận của Công an huyện H“...hiện không còn lưu trữ sổ „Cấp giấy công nhận kết hôn„ hoặc tài liệu về việc đăng ký kết hôn của công dân từ giai đoạn năm 1985 đến 1990, cán bộ phụ trách thời điểm năm 1986 đã nghỉ hưu, nên không có tài liệu và căn cứ để trả lời, cung cấp cho Tòa án”. Theo quy định tại khoản 1 Điều 131 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 “Quan hệ hôn nhân và gia đình được xác lập trước ngày Luật này có hiệu lực thì áp dụng pháp luật về hôn nhân và gia đình tại thời điểm xác lập để giải quyết.”, trong khi đó tại Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 quy định“Việc kết hôn phải được Ủy ban hành chính cơ sở nơi trú quán của bên người con trai hoặc bên người con gái công nhận và ghi vào sổ kết hôn. Mọi nghi thức khác đều không có giá trị về mặt pháp luật”; như vậy, việc bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B trình bày việc đăng ký kết hôn tại Công an huyện H là không có cơ sở.

[5] Quá trình giải quyết vụ án, đương sự không cung cấp được Giấy chứng nhận đăng ký kết hôn, do vậy có cơ sở kết luận bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B từ khi kết hôn năm 1986 cho đến nay không có đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền luật định.

[6] Theo án lệ số 53/2022/AL về “Việc hủy kết hôn trái pháp luật” được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 07/9/2022, có nguồn án lệ là Quyết định giám đốc thẩm số 04/2021/HNGĐ-GĐT ngày 07/7/2021 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thì tình huống áp dụng án lệ là: “Nam nữ sống chung với nhau như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 (ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực), không đăng ký kết hôn, có tổ chức lễ cưới và có thời gian chung sống …”; giải pháp pháp lý: “Trường hợp này, Tòa án phải xác định quan hệ hôn nhân đầu tiên là hôn nhân thực tế…”.

[7] Đối chiếu với tình huống trong vụ án thì: Bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B không có đăng ký kết hôn, có tổ chức lễ cưới theo phong tục truyền thống khoảng trước tháng 10/1986; sau khi kết hôn có 02 người con chung (Bản sao Giấy khai sinh số 2309 của con trai đầu là cháu Nguyễn Hồng S, được Ủy ban nhân dân huyện H nhận thực sao y bản chính ngày 29/8/1987; Giấy khai sinh của Nguyễn Mạnh T là con thứ hai), cùng làm công nhân Lâm Trường H, có cuộc sống vợ chồng chung (lời xác nhận ngày 22/12/2022 của ông Nguyễn Hữu Vô là trưởng khu T, có xác thực của Ủy ban nhân dân thị trấn H), có sổ Hộ khẩu gia đình (số 323, quyển số 06, chủ hộ ông Nguyễn Văn B, bà Chu Thị D quan hệ với chủ hộ là vợ và các con cháu). Từ đó cho thấy nội dung vụ án và các chứng cứ, tài liệu nêu trên hoàn toàn phù hợp tình huống án lệ số 53/2022/AL.

[8] Đồng thời cũng hoàn toàn phù hợp với các quy định tại điểm a khoản 3 Nghị quyết số 35/2000/NQ-QH10 ngày 09/6/2000 của Quốc hội “a. Trong trường hợp quan hệ vợ chồng được xác lập trước ngày 03 tháng 01 năm 1987, ngày Luật hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích đăng ký kết hôn...”, điểm d mục 2 Thông tư Liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP ngày 03/01/2001 “Nam nữ được coi là sống chung với nhau như vợ chồng nếu họ có đủ điều kiện để kết hôn theo quy định của Luật Hôn nhân và và gia đình năm 2000 và thuộc một trong các trường hợp sau: Có tổ chức lễ cưới khi về chung sống với nhau; Việc họ về chung sống với nhau được gia đình (một bên hoặc hai bên) chấp nhận; Việc họ về chung sống với nhau được người khác hay tổ chức chứng kiến; Họ thực sự chung sống với nhau, chăm sóc, giúp đỡ nhau, cùng nhau xây dựng gia đình”, khoản 2 Điều 44 Nghị định số 123/2015/NĐ-CP của Chính phủ quy định “nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày Luật hôn nhân và gia đình 1986 có hiệu lực mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích và tạo điều kiện để đăng ký kết hôn. Quan hệ hôn nhân được công nhận kể từ ngày các bên xác lập quan hệ chung sống với nhau như vợ chồng” và điểm b khoản 4 Điều 2 Thông tư liên tịch số 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP quy định về người được coi là đang có vợ, chồng gồm “Người xác lập quan hệ vợ chồng với người khác trước ngày 03/01/1987 mà chưa đăng ký kết hôn và chưa ly hôn hoặc không có sự kiện vợ (chồng) của họ chết hoặc vợ (chồng) của họ không bị tuyên bố là đã chết”, do vậy hôn nhân giữa bà Chu Thị D cùng ông Nguyễn Văn B là hôn nhân thực tế, tuy không đăng ký kết hôn nhưng vẫn được pháp luật công nhận là quan hệ vợ chồng.

[9] Sau khi kết hôn, vợ chồng chung sống hạnh phúc đến năm 2004 khi bà Chu Thị D đi nước ngoài xuất khẩu lao động thì bắt đầu phát sinh nhiều mâu thuẫn, do vợ chồng không có sự tin tưởng, tôn trọng, không quan tâm chăm sóc lẫn nhau; đời sống chung không tồn tại, ly thân kể từ năm 2015 khi bà Chu Thị D trở về Việt nam, mỗi người sống một nhà riêng cho đến hiện nay. Tòa án đã tiến hành nhiều lần hòa giải, hóa giải mâu thuẫn nhưng kết quả hòa giải không thành; bản thân ông Nguyễn Văn B trình bày, mong muốn đoàn tụ để cùng chăm sóc nhau khi tuổi già, dạy dỗ con cháu, tuy nhiên không có biện pháp khả thi nhằm tạo chuyển biến. Đối với ý kiến của vợ nhất quyết ly hôn thì ông cũng buông xuôi, đồng ý ly hôn.

[10] Từ những nhận định trên , xét thấy mâu thuẫn giữa bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B đã thực sự trầ m trọ ng trong suốt thời gian dài, đờ i số ng chung hiện không tồn tại , mục đích hôn nhân không đạ t đượ c ; yêu cầu xin ly hôn của nguyên đơn là có căn cứ, Hội đồng xét xử áp dụng khoản 1 Điều 56 Luật Hôn nhân gia đình 2014, xử cho bà Chu Thị D được ly hôn ông Nguyễn Văn B.

[11] Về con chung: Hai người con là Nguyễn Hồng S và Nguyễn Mạnh T đã trưởng thành, có cuộc sống gia đình riêng, không liên quan đến các vấn đề về tài sản, khoản nợ nên Hội đồng xét xử không xem xét, giải quyết.

[12] Về tài sản chung, nợ chung: Không có; không yêu cầu giải quyết.

[13] Về án phí: Nguyên đơn phải chịu án phí hôn nhân và gia đình sơ thẩm theo quy định tại khoản 4 Điều 147 Bộ luật Tố tụng dân sự và hướng dẫn tại điểm a khoản 5 Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30-12-2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án.

[14] Ý kiến phát biểu của đại diện Viện kiểm sát về việc tuân theo pháp luật của những người tiến hành và tham gia tố tụng là đúng thực tế, phù hợp với tài liệu thu thập trong hồ sơ và diễn biến tranh tụng tại phiên tòa. Đối với nội dung về việc bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B đã chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực; tuy nhiên từ sau thời điểm Luật Hôn nhân gia đình năm 2000 có hiệu lực, bà Chu Thị D và ông Nguyễn Văn B có điều kiện đi đăng ký nhưng không đăng ký kết hôn, đến nay không có Giấy đăng ký kết hôn nên đề nghị căn cứ Điều 53 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng. Quan điểm đề nghị này không được Hội đồng xét xử chấp nhận do quan điểm, nhận thức về thời điểm áp dụng pháp luật, hậu quả pháp lý cụ thể đối với tình tiết vụ án của đại diện Viện kiểm sát là chưa chính xác, không phù hợp với các nhận định và quy định pháp luật, Án lệ đã được dẫn chiếu tại các mục [6, 7, 8, 10] phần nhận định của bản án.

[15] Các đương sự có quyền kháng cáo Bản án theo quy định tại Điều 271, khoản 1 Điều 273 của Bộ luật Tố tụng dân sự.