Bản án 13/2019/DS-ST — Tranh chấp về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản

[1] Bà Thạch Thị D vắng mặt tại phiên tòa và có đơn đề nghị xét xử vắng mặt. Căn cứ vào quy định tại Điều 228 của Bộ luật Tố tụng Dân sự Tòa án vẫn tiến hành xét xử vụ án vắng mặt bà D. Ông Lê Văn D đã chết ngày 11/4/2015, bà Trần Thị H là vợ thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ông D nên bà H có quyền khởi kiện vụ án dân sự theo quy định tại Điều 186 Bộ luật Tố tụng dân sự. Nguyên đơn bà H kiện bà Th tranh chấp yêu cầu tuyên bố hợp đồng cầm cố giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vô hiệu chứ không phải chỉ kiện đòi lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đơn thuần do bà Th chiếm giữ theo quy định tại mục 3 Công văn số 141/TANDTC-KHXX ngày 21/9/2011 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn về thẩm quyền giải quyết các yêu cầu trả lại giấy chứng nhận quyền sở hữu tài sản nên tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân thị xã Duyên Hải theo quy định tại khoản 3 Điều 26, điểm a khoản 1 Điều 35, điểm a khoản 1 Điều 39, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

[2] Bà Thạch Thị D có lời khai thừa nhận vào năm 2003 bà D có nhận từ bà Trần Thị H (không phải nhận từ ông D) ba giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thửa số 709, tờ bản đồ số 09, diện tích 6.160m2.; thửa số 710, tờ bản đồ số 09, diện tích 660m2 và thửa số 739, tờ bản đồ số 09, diện tích 1.540m2, cả ba thửa đất 709, 710, 739 tọa lạc ấp LBCh, xã ĐCh, huyện Tr(nay là huyện DuH), tỉnh Trà Vinh do Ủy ban nhân Dân huyện Tr, tỉnh Trà Vinh cấp cho hộ ông Lê Văn D ngày 16/02/1998. Mục đích bà D nhận ba giấy chứng nhận nói trên từ bà H để giao cho bà Châu Thị L đi cầm cố lấy tiền cùng chia nhau tiêu xài. Bà Châu Thị L có lời khai thừa nhận bà D có giao cho bà L ba giấy chứng nhận do Ủy ban nhân Dân huyện TrC cấp cho hộ ông Lê Văn D như bà D khai và sau đó bà L đã cầm cố ba giấy chứng nhận bà D giao cho bà Th để nhận từ bà Th số tiền 2.500.000 đồng vào năm 2003. Bị đơn bà Nguyễn Kim Th cũng có lời khai thừa nhận đang quản lý ba bản chính giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thửa 709, 710, 739 của gia đình ông D, bà H từ năm 2003 đến nay. Như vậy, có cơ sở xác định giao dịch dân sự bà L nhận của bà Th 2.500.000 đồng và giao cho bà Th ba giấy chứng nhận của gia đình bà H là giao dịch cầm cố giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

[3] Theo bà L khai thì cho đến nay bà L chưa thanh toán tiền nợ gốc, tiền lãi suất cho bà Th theo thỏa thuận. Như vậy, giao dịch dân sự giữa bà L với bà Th được xác lập trước ngày Bộ luật Dân sự năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực nên về nguyên tắc việc áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp là áp dụng Bộ luật Dân sự năm 1995 (pháp luật tại thời điểm xác lập giao dịch dân sự). Tuy nhiên, tại thời điểm xét xử sơ thẩm thì Bộ luật Dân sự năm 2015 đang có hiệu lực thi hành và theo điểm b khoản 1 Điều 688 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về điều khoản chuyển tiếp như sau: “Giao dịch Dân sự chưa được thực hiện hoặc đang được thực hiện mà có nội dung và hình thức phù hợp với quy định của Bộ luật này thì áp dụng quy định của Bộ luật này”. Như vậy, giao dịch giữa các bên đương sự trong vụ án mà có nội D và hình thức phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 thì sẽ áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 để giải quyết, còn giao dịch mà có nội D và hình thức không phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 thì sẽ áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự năm 1995 để giải quyết.

[4] Tại Điều 329 Bộ luật Dân sự năm 1995 quy định: “Cầm cố tài sản là việc bên có nghĩa vụ giao tài sản là động sản thuộc sở hữu của mình cho bên có quyền để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự; nếu tài sản cầm cố có đăng ký quyền sở hữu, thì các bên có thể thoả thuận bên cầm cố vẫn giữ tài sản cầm cố hoặc giao cho người thứ ba giữ”. Theo Điều 309 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Cầm cố tài sản là việc một bên (sau đây gọi là bên cầm cố) giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận cầm cố) để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ”. Như vậy, theo các quy định đã viện dẫn trên thì đối tượng cầm cố đều là “tài sản” nhưng theo Bộ luật Dân sự năm 1995 thì tài sản chỉ là động sản, còn Bộ luật Dân sự năm 2015 tài sản cầm cố là động sản và bất động sản. Như vậy, đối tượng cầm cố quy định giữa hai Bộ luật là khác nhau nên nội D này sẽ áp dụng Bộ luật Dân sự năm 1995 để giải quyết. Theo quy định tại Điều 329 Bộ luật Dân sự năm 1995 thì tài sản cầm cố phải do chính chủ sở hữu thực hiện giao dịch cầm cố, trong trường hợp này chủ sở hữu ba giấy chứng nhận là ông D hoặc thành viên hộ gia đình ông D, chứ không phải bà L, nhưng chủ thể giao dịch cầm cố với bà Th lại là bà L trong khi gia đình ông D không có xác lập ủy quyền nào cho bà L để thực hiện giao dịch cầm cố với bà Th nên bà L không phải là chủ thể có quyền giao kết hợp đồng cầm cố với bà Th, giao dịch này không phù hợp với ý chí của ông D và hộ ông D.

[5] Theo Bộ luật Dân sự năm 1995 ngoài quy định tài sản là đối tượng cầm cố thì còn quy định “Quyền tài sản được phép giao dịch cũng có thể được cầm cố” và theo quy định tại Điều 181 của Bộ luật Dân sự năm 1995 tài sản bao gồm: “Đất đai; Nhà ở, công trình xây dựng gắn liền với đất đai, kể cả các tài sản gắn liền với nhà ở, công trình xây dựng đó; các tài sản khác gắn liền với đất đai; các tài sản khác do pháp luật quy định”. Theo quy định tại Điều 105 của Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định tài sản gồm: “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản”. Căn cứ vào các quy định đã viện dẫn này thì đối tượng cầm cố giữa Bộ luật Dân sự năm 1995 và Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định có khác nhau, nên pháp luật áp dụng về “tài sản cầm cố” sẽ được áp dụng quy định tại Bộ luật Dân sự năm 1995. Như vậy, tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 1995 có bao gồm “đất đai” nhưng đất đai là bất động sản, trong khi Điều 329 Bộ luật Dân sự năm 1995 quy định tài sản cầm cố chỉ là động sản nên đất đai không phải đối tượng cầm cố tại thời điểm các bên giao dịch. Mặt khác, mục đích giữa bà L, bà Th khi giao dịch chỉ hướng đến đơn thuần là ba giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chứ không phải quyền sử dụng đất (không có việc thỏa thuận giao đất cho bà Th hoặc bên thứ ba chiếm giữ).

[6] Luật đất đai năm 1993 không quy định giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là loại giấy tờ như thế nào. Theo quy định tại khoản 20 Điều 4 Luật đất đai năm 2003 quy định “giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là giấy chứng nhận do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp cho người sử dụng đất để bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất”. Theo quy định tại khoản 16 Điều 3 Luật đất đai năm 2013 “Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất là chứng thư pháp lý để Nhà nước xác nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, tài sản khác gắn liền với đất hợp pháp của người có quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và quyền sở hữu tài sản khác gắn liền với đất”. Như vậy, theo các quy định trên đây thì giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không phải là “giấy tờ có giá” và cũng không phải là tài sản nên không phải là đối tượng cầm cố.

[7] Theo quy định tại Điều 181 của Bộ luật Dân sự năm 1995, Điều 163 Bộ luật Dân sự 2005, Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015 đều không coi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà là quyền tài sản. Theo điều 73 Luật đất đai 1993 thì những giao dịch người sử dụng đất được thực hiện với quyền sử dụng đất của mình bao gồm: “được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hưởng thành quả lao động, kết quả đầu tư trên đất được giao; được chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật; hưởng các lợi ích do công trình công cộng về bảo vệ, cải tạo đất mang lại; được Nhà nước hướng dẫn và giúp đỡ trong việc cải tạo và bồi bổ đất; được Nhà nước bảo vệ khi bị người khác xâm phạm đến quyền sử dụng đất hợp pháp của mình; được bồi thường thiệt hại về đất khi bị thu hồi và được quyền góp đất để hợp tác sản xuất, kinh doanh theo quy định của pháp luật phù hợp với mục đích khi giao đất”. Theo Điều 6 Luật đất đai năm 1993 quy định “Nghiêm cấm việc lấn chiếm đất đai, chuyển quyền sử dụng đất trái phép, sử dụng đất không đúng mục đích được giao, huỷ hoại đất”. Như vậy, Nhà nước không thừa nhận và nghiêm cấm việc chuyển quyền sử dụng đất, bản chất của giao dịch cầm cố cần có sự chuyển giao quyền chiếm hữu tài sản giữa bên cầm cố và bên nhận cầm cố mà quyền sử dụng đất là quyền tài sản nên không thực hiện được việc chuyển quyền chiếm hữu. Từ những căn cứ nêu trên, Hội đồng xét xử xác định giao dịch cầm cố ba giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thửa 709, 710, 739 giữa bà L với bà Th là giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của pháp luật theo Điều 137 Bộ luật Dân sự năm 1995 và Điều 123 Bộ luật Dân sự năm 2015. Căn cứ khoản 1 Điều 4 và khoản 3 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự thì bà H có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự cầm cố giấy chứng nhận quyền sử dụng đất giữa bà L với bà Th là vô hiệu.

[8] Theo Điều 146 Bộ luật Dân sự năm 1995 và Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu là giống nhau, cụ thể: “Giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập. Khi giao dịch dân sự vô hiệu thì các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền”. Do đó, pháp luật áp dụng giải quyết hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu trong vụ án là quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015. Về nguyên tắc xử lý hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu là bà Th hoàn trả ba giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thửa 709, 710, 739 cho bà L và bà L hoàn trả giấy chứng nhận cho bà D rồi bà D hoàn trả cho bà H và việc hoàn trả tiền thì bà L hoàn trả cho bà Th, bà D hoàn trả cho bà L và bà H hoàn trả cho bà D, kể cả thiệt hại (nếu có). Tuy nhiên, trong vụ án này, bà D, bà L không có yêu cầu độc lập và bà H không giao dịch trực tiếp với bà Th, không nhận tiền của bà Th nên không thể buộc bà H hoàn trả tiền và bồi thường thiệt hại cho bà Th. Từ những phân tích trên, xét thấy ông Lưu Văn Đ đại diện cho bà Trần Thị H yêu cầu bà Th giao trả ba giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã nhận cầm cố từ bà Châu Thị L là có căn cứ chấp nhận.

[9] Giữa bà H với bà Th không phát sinh thỏa thuận là bà H có trách nhiệm hoàn trả tiền cho bà Th thay cho bà L. Đối với ý kiến của bà Th đề nghị bà H muốn chuộc lại giấy thì hoàn trả cho bà Th 22.500.000 đồng, đây là ý kiến của bị đơn không phải là yêu cầu phản tố với bà H. Vì vậy, giao dịch dân sự giữa bà Th với bà L; giữa bà L với bà D và giữa bà D với bà Trần Thị H, ông Lê Văn D sẽ được giải quyết bằng vụ án dân sự khác, nếu có tranh chấp.

[10] Quan điểm của đại diện Viện kiểm sát nhân dân thị xã Duyên Hải là có cơ sở, phù hợp với các tài liệu có trong hồ sơ vụ án và kết quả tranh tụng tại phiên tòa nên Hội đồng xét xử chấp nhận.

[11] Căn cứ điều 147 của Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, căn cứ Điều 26 của Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban thường vụ Quốc hội quy định về mức thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và L phí Tòa án bị đơn phải chịu án phí dân sự sơ thẩm không có giá ngạch.